เมื่อวันพฤหัสบดีที่ 4 ธันวาคมที่ผ่านมา เทศกาลดนตรีซัลซ์บวร์ก ประเทศออสเตรีย แถลงข่าวเปิดตัวปฏิทินการแสดงสำหรับฤดูกาลปี 2026 ประกอบไปด้วยโอเปรา 9 เรื่อง จัดแสดงทั้งแบบโปรดักชันเต็มและแบบคอนเสิร์ต ละคร 7 เรื่อง และรายการคอนเสิร์ตอีก 16 รายการ นับรวมมหรสพทุกรอบการแสดงทั้งหมดได้ 171 รอบ พ่วงด้วยกิจกรรมเชิงศิลปวัฒนธรรมอีกจำนวนมาก โดยมีศิลปินชั้นนำของวงการละครและดนตรีคลาสสิกมากหน้าหลายตาร่วมแสดงในทุกรายการตลอดระยะเวลา 45 วัน ตั้งแต่วันที่ 17 กรกฎาคมจนถึง 30 สิงหาคม ปี 2026

ย้อนกลับไปราวปลายเดือนกรกฎาคมที่ผ่านมา ที่ Café Bazar ร้านกาแฟเก่าแก่ริมแม่น้ำซัลซัค ผมนัดเจอกับ มักซิมิเลียน เพื่อนเก่าชาวเยอรมันจากภาควิชากรีกโบราณศึกษา วันนั้นฝนตกตั้งแต่ช่วงเที่ยงเรื่อยมาจนถึงเวลาที่เรานัดกันตอนบ่าย ผมเดินเลาะหลบฝนมาตามชายคาของอาคารสองข้างทางตั้งแต่ออกจากโรงแรมที่พักใกล้กับสถานีรถไฟ ร่มที่พกมาด้วยไม่ได้ช่วยให้เปียกน้อยลงแต่อย่างใด เพราะช่องเขาอันเป็นที่ตั้งของเมืองซัลซ์บวร์ก ทำให้ลมที่พัดผ่านเข้ามาเพิ่มกำลังจนเม็ดฝนฟุ้งกระจายไปทุกทิศทาง

มักซ์อดไม่ได้ที่จะแสดงความเสียใจเป็นอย่างยิ่งที่ทำให้ผมต้องมาตกระกำลำบากกับช่วงเวลาที่ควรจะครื้นเครงที่สุดในทวีปยุโรป เพราะอุตส่าห์นั่งเครื่องบินหนีมรสุมมาจากไทย แต่กลับต้องมาเจอพายุหลงฤดูที่กำลังปกคลุมบาวาเรียและออสเตรียตะวันตกในห้วงสัปดาห์นั้นพอดี

หลังจากสั่งเมอลองจ์ (Melange) มาดื่มสงบสติอารมณ์ ผมบอกกับมักซ์ว่า ต้นไม้ในกระถางที่อะพาร์ตเมนต์ล้วนอยู่ในสภาพดี และจัดการรดน้ำให้ทั้งหมดอีกรอบก่อนจะขึ้นรถไฟออกมาซัลซ์บวร์กเมื่อตอนเช้า มักซ์กับผมไม่ได้เจอกันตัวเป็น ๆ มาร่วม 6 ปีแล้ว หลังจากรู้จักกันที่เวียนนาเพราะบังเอิญเป็นมนุษย์เพียง 2 คนที่ศึกษาจารึกโบราณในบรรดากลุ่มนักเรียนทุนแลกเปลี่ยนวิจัยที่ถูกจับมาให้แนะนำตัวแก่กันละกันในวันปฐมนิเทศ 

พวกเราสนิทกันอย่างรวดเร็วเมื่อพบว่าต่างคนต่างก็เป็นคอดนตรีคลาสสิก มักซ์จบ Conservatoire สาขาโอเปรา ก่อนเปลี่ยนสายมาศึกษาจารึกโบราณและกำลังจะปิดเล่มวิทยานิพนธ์เรื่องจารึกบนป้ายหลุมศพกรีก ส่วนผมกำลังหนีความจำเจจากมหาวิทยาลัยที่เต็มไปด้วยพิธีกรรม มาตามหาแสงสี ณ สถานที่อันเป็นดั่งวิหารค้ำจุนโลกดนตรีคลาสสิกมาหลายชั่วอายุคนอย่างโรงโอเปรา Wiener Staatsoper 

ผมออกจะมีท่าทางตื่นเต้นมากกว่าอีกฝ่ายที่กำลังจะขึ้นเวทีแสดงต่อหน้าผู้ชมนับพันใน Großes Festspielhaus และอีกนับไม่ถ้วนผ่านการถ่ายทอดทางโทรทัศน์ในอีกไม่กี่ชั่วโมงข้างหน้า ดูเหมือนว่าเมอลองจ์ที่สั่งมาจะมีคาเฟอีนในปริมาณที่สูงเกินไป แทนที่จะช่วยดึงสติกลับทำให้สมองสูญเสียความสามารถในการเรียบเรียงความคิดไปชั่วขณะ 

พวกเราพยายามสรุปรายละเอียดเหตุการณ์สำคัญในชีวิตห้วง 6 ปีที่ผ่านมาให้อยู่ในกรอบบทสนทนาราวชั่วโมงกว่า ๆ เพื่อให้มักซ์ออกไปทันเวลานัดหมายศิลปินราว 6 โมงเย็น ถึงเราจะส่งข้อความพูดคุยกันอยู่เนือง ๆ หลังจากผมย้ายกลับไทย แต่ส่วนใหญ่เป็นมักซ์ที่จะส่งข้อความมาทักทายด้วยการบอกว่าตนกำลังดูโอเปราเรื่องอะไร ที่โรงละครไหน และศิลปินดาราที่พวกเราชื่นชอบท่านใดเป็นผู้แสดง

ในบรรดาข้อความที่ส่งข้ามทวีปมานี้ มีอยู่ข้อความหนึ่งที่มาถึงในช่วงสงกรานต์ มีใจความว่า มักซ์ได้รับคัดเลือกเป็นสมาชิกของคณะนักร้องประสานเสียง Wiener Singverein และกำลังจะได้ขึ้นแสดงบนเวทีที่เทศกาลซัลซ์บวร์กในอีกไม่กี่เดือนข้างหน้า ในการแสดงโอเปราผสมโอราโทริโอเรื่อง Oedipus Rex ผลงานสุด Avant-garde ของ Igor Stravinsky คีตกวีชาวรัสเซียมากอิทธิพลผู้บุกเบิกแนวดนตรีคลาสสิกแบบสมัยใหม่ 

เจ้าตัวบอกว่าตนจะต้องย้ายไปพักที่เวียนนาเพื่อซ้อมการแสดงล่วงหน้าเป็นเวลาราว 2 สัปดาห์ และยินดีเป็นอย่างยิ่งที่จะทิ้งกุญแจอะพาร์ตเมนต์ที่มิวนิกไว้ให้ หากผมสนใจจะเดินทางมาร่วมชมการแสดง ทั้งหมดนี้ดูเป็นฉากหลังสำหรับการรียูเนียนที่เหนือจริง และคงเกิดขึ้นได้เพียงไม่กี่ครั้งในชีวิต

เทศกาลซัลซ์บวร์กหรือในภาษาเยอรมันคือ Salzburger Festspiele ก่อตั้งขึ้นในปี 1920 โดยผู้ทรงอิทธิพลด้านการดนตรีและศิลปะการแสดงในสมัยนั้นอย่าง Hugo von Hofmannsthal, Max Reinhardt และ Richard Strauss ถึงแม้เทศกาลสำหรับดนตรีคลาสสิกโดยเฉพาะอาจจะฟังดูไกลตัวไปบ้าง แต่หากใครเคยได้ชมภาพยนตร์เรื่อง The Sound of Music (ออกฉายครั้งแรกเมื่อปี 1965) ก็อาจจะพอจดจำเหตุการณ์สำคัญในช่วงท้ายที่จริง ๆ แล้วใช้เทศกาลซัลซ์บวร์กเป็นฉากหลังได้ 

เมื่อครอบครัว Von Trapp วางแผนหนีออกจากประเทศออสเตรียหลังร่วมแสดงในเทศกาลแห่งนี้ ด้วยกุศโลบายรูปแบบการแสดงที่สมาชิกครอบครัวจะทยอยลงจากเวทีทีละคน แล้วแอบไปขึ้นรถยนต์ที่จอดอยู่ด้านนอก ก่อนจะมุ่งหน้าไปอาศัยเงามืดภายในอารามนนน์แบร์กบนเนินเขา ซ่อนตัวจากทหารนาซีที่ติดตามมาหมายจะจับกุม

ปัจจุบันเทศกาลซัลซ์บวร์กถือเป็นเทศกาลดนตรีคลาสสิกชั้นนำของโลก ด้วยระยะเวลาในปฏิทินการแสดง จำนวนรายการและศิลปินที่เข้าร่วมการแสดง รวมไปถึงรูปแบบการนำเสนอการแสดงโดยเฉพาะโอเปราที่มักมีมิติเชิงทดลองซึ่งหาได้ยากในโรงโอเปราตามเมืองใหญ่ในยุโรป โดยอาคาร Felsenreitschule ที่ใช้เป็นฉากในภาพยนตร์เรื่อง The Sound of Music ปัจจุบันบูรณะเป็นโรงละครเต็มรูปแบบ และถือเป็นหนึ่งในเวทีหลักที่สงวนไว้สำหรับรายการแสดงสำคัญของเทศกาลโดยเฉพาะ

มักซ์ตื่นเต้นที่ได้รู้ว่าผมถือโอกาสที่ได้อยู่มิวนิกหลายวันแวะไปทำตัวเป็นแฟนบอยให้กับโซปราโน Asmik Grigorian ที่มารับบทนำในโอเปราภาษาเช็กเรื่อง Rusalka บนระเบียงยืนดูชั้น 5 ที่โรงโอเปรา Bayerische Staatsoper ช่วงสัปดาห์สุดท้ายก่อนจะสิ้นสุดฤดูกาลแสดงประจำปี 2024 – 2025 พอดี นอกจากนี้ยังถือโอกาสที่นั่งรถไฟมาถึงซัลซ์บวร์กตั้งแต่หัววันเดินผ่าเมืองมาที่ห้องขายบัตรการแสดงข้าง ๆ Felsenreitschule เพื่อรอเสี่ยงดวงกับบัตรส่งคืนสำหรับรอบปฐมทัศน์ของโอเปราเรื่อง Maria Stuarda ที่นำแสดงโดยซูเปอร์สตาร์ในวงการอย่างโซปราโน Lisette Oropesa และเมซโซ-โซปราโน Kate Lindsey 

ผมทำท่ากางแขนสองข้างแผ่ฟุบลงบนโต๊ะกาแฟเพื่อจำลองอากัปกิริยาของตัวเองที่ห้องขายบัตรเมื่อตอนเช้า หลังพนักงานบอกว่าเมื่อไม่กี่นาทีก่อนที่ผมจะมาถึง มีบัตรการแสดงในรอบดังกล่าวส่งคืนกลับมาจริง ๆ และอยู่ในโซนราคาที่ตั้งใจกำเงินมาซื้อพอดิบพอดี มักซ์คิดว่านี่เป็นสาเหตุที่แท้จริงที่ผมมีท่าทางมือไม้สั่นในแบบที่เมอลองจ์ของ Café Bazar ไม่อาจช่วยยับยั้ง หาใช่การได้เจอหน้าเพื่อนเก่าหลังผ่านไป 6 ปีไม่

โอเปรา-โอราโทริโอเรื่อง Oedipus Rex ของ Igor Stravinsky ดัดแปลงจากละครโศกนาฏกรรมกรีกโบราณเรื่อง Oedipus the King ของ Sophocles เป็นส่วนผสมระหว่างโอเปรา (Opera) ละครร้องที่ตัวละครเล่าเรื่องผ่านการแสดง โดยมีฉากและเสื้อผ้าช่วยนำเสนอเรื่องราว และโอราโทริโอ (Oratorio) งานประพันธ์สำหรับร้อง มีเรื่องราวที่ต้องการนำเสนอ แต่เน้นให้คอรัสเล่าเรื่องและไม่ได้แสดงเป็นละคร โดย Jean Cocteau พหูสูตผู้ทรงอิทธิพลในวงการวรรณกรรมและศิลปะสมัยใหม่ชาวฝรั่งเศสแต่งคำร้องเป็นภาษาฝรั่งเศส ก่อนแปลเป็นภาษาละตินโดย Jean Daniélou บาทหลวงและนักวิชาการผู้ทรงคุณวุฒิด้านเทววิทยา

บรรยากาศบนเวทีใน Großes Festspielhaus ดูแน่นขนัดโดยเฉพาะด้านหลังที่ต่ออัฒจันทร์ขึ้นมาเป็นพิเศษให้คณะนักร้องประสานเสียง Wiener Singverein ยืนสูงขึ้นมาพ้นนักดนตรีจากวงออร์เคสตรา Wiener Philharmoniker ร้อยกว่าชีวิตที่นั่งอยู่ด้านหน้า ผู้ชมปรบมือต้อนรับวาทยากร Esa-Pekka Salonen ขณะขึ้นมาประจำที่โพเดียมพร้อมกับนักแสดงฮอลลีวูดชาวออสเตรีย Christoph Waltz ผู้บรรยายประกอบการแสดงเป็นภาษาเยอรมัน และเทเนอร์ Allan Clayton ผู้รับบทอีดิปุส ส่วนนักแสดงนำท่านอื่น ๆ อย่างเมซโซ-โซปราโน Marina Viotti ผู้รับบทราชินีโยคัสตา และบาริโทน Michael Volle ผู้รับบทครีออน ทยอยขึ้นเวทีในภายหลังเมื่อใกล้ถึงท่อนของตัวเอง

“Kaedit nos pestis, Theba peste moritur.
E peste serva nos, serva, e peste qua Theba moritur!”
(The plague is upon us, Thebes is dying of the plague.
Save us from the plague of which Thebes is dying!)

เหล่าคอรัสประสานเสียงเรียกร้องให้อีดิปุสช่วยเหลือประชาชนชาวธีปส์ที่กำลังล้มตายจากโรคระบาดที่ไม่มีใครทราบที่มา ถึงแม้สฟิงซ์จะถูกสังหารไปแล้ว แต่นครแห่งนี้ยังคงต้องเผชิญกับมหันตภัยอยู่เช่นเดิม

“Liberi, vos liberabo,
Liberabo vos a peste.”
(Citizens, I will deliver you,
I will deliver you from the plague.)

อีดิปุสให้คำมั่นสัญญา โดยไม่รู้เลยว่านี่คือการเดินตามวงล้อแห่งชะตากรรมที่จะนำไปสู่ความโทมนัสอันแสนสาหัส

ระหว่างพักครึ่ง ครอบครัวที่นั่งข้าง ๆ กำลังพลิกสูจิบัตรดูเนื้อหาการแสดงในครึ่งหลัง ผมส่งภาพที่ถ่ายขณะศิลปินออกมาโค้งคำนับให้มักซ์ทาง Messenger พร้อมกับข้อความที่บอกว่า ตัวเอกที่แท้จริงของการแสดงนี้ดูเหมือนจะเป็นพวก Wiener Singverein มากกว่า เพราะได้แอร์ไทม์นานกว่าคนอื่น มิหนำซ้ำยังได้ร้องในท่อนต่าง ๆ ที่มีทำนองน่าจดจำกว่าพวก Soloist บางคนเสียอีก 

“Symphonie Fantastique” คุณผู้หญิงผู้เป็นแม่อ่านออกเสียงให้ลูกชาย 2 คนฟัง พร้อมชี้ให้ดูโครงสร้างแบบ 5 Movements ของซิมโฟนีอันเป็นยอดงานประพันธ์ของ Hector Berlioz คีตกวีชาวฝรั่งเศสสมัยต้นศตวรรษที่ 19 ก่อนที่ผู้เป็นพ่อจะเข้ามาร่วมวงอ่านคำภาษาฝรั่งเศสที่กำกับแต่ละ Movement อย่างช้า ๆ พวกเราเงยหน้าขึ้นมาส่งยิ้มให้กันโดยบังเอิญ พร้อมแลกสีหน้าพึงพอใจประหนึ่งส่งสารให้กันและกันว่า ทั้งหมดนี้ช่างเป็นความรู้ที่เหมาะจะนำมาสอนเด็กชั้นประถมเสียจริง!

บ่ายวันถัดมา มักซ์หิ้วแล็ปท็อปเข้ามาในครัวขณะผมทยอยหย่อนไข่ต้มลงในหม้อพะโล้ ผมชี้ให้ดูน้ำขิงที่เพิ่งชงทิ้งไว้ในกา เพราะรู้ว่ายังไงวันนี้ไม่ช้าก็เร็วเราจะต้องมาพึ่งพาเครื่องดื่มนี้อย่างแน่นอน คนหนึ่งเดินตากฝนเป็นระยะทางร่วม 2 กิโลเมตรเพื่อกลับโรงแรมในเวลากลางดึก ส่วนอีกคนเพิ่งฟื้นจากงานสังสรรค์ฉลองครบรอบสัปดาห์แรกของเทศกาลที่จบไปเมื่อตอนเช้ามืด 

ผมเดินไปดูหน้าแล็ปท็อปของมักซ์ที่เปิดตารางการแสดงที่โรงโอเปรา Bayerische Staatsoper ในฤดูกาล 2025 – 2026 ค้างไว้ โซปราโน Asmik Grigorian มีกำหนดมารับบทนำในโอเปราเรื่อง Salome ของ Richard Strauss ในเดือนมีนาคม และบท Lady Macbeth ในโอเปราเรื่อง Macbeth ของ Giuseppe Verdi ในเดือนกรกฎาคม พวกเราเห็นตรงกันว่า มันเป็นความคิดที่ไม่เลวทีเดียว หากจะใช้กิจกรรมเหล่านี้เป็นโอกาสให้ได้นัดเจอกันเหมือนเมื่อก่อน