ข้าวจานหนึ่งในเวียงจันทน์ ราคา 35,000 กีบ

เวลาเข้าปั๊มน้ำมัน คุณอาจสะดุ้งเล็กน้อยที่เห็นราคาน้ำมันเลข 5 หลัก

แม้คิดเป็นเงินไทยแล้วจะไม่มาก (ข้าวในบรรทัดแรก 50 บาท) แต่ก็ทำให้คนไทยผู้เคยชินกับแบงก์ 20 ตกใจ รู้ปัญหาเรื่องค่าเงินและเงินเฟ้อแบบไม่ต้องเปิดตำรา

เรื่องเงิน ๆ ทอง ๆ ในลาวไม่ได้ตึงเครียดไปซะทุกวัน หวยลาวออกทุกวันจันทร์ พุธ ศุกร์ บอกข่าวดีถี่กว่านักเสี่ยงโชคไทย ระบบก็คล้ายกับบ้านเรา คุยเรื่องโต๊ด เต็ง บน ล่าง คนลาวเก็ตทุกคน เราคุยภาษาหวยเดียวกัน

แม้เราจะเรียกลาวเป็นประเทศเพื่อนบ้าน แต่ไม่ใช่คนไทยทุกคนที่แวะเที่ยวบ้านเพื่อนอย่างลาว ยุคที่ตัวเลือกในการท่องเที่ยวมีมากมาย ลาวอาจจะไม่ใช่จุดหมายอันดับ 1 แต่ก็ยังเป็นประเทศที่คนไทยสบายใจที่จะมาเที่ยว 

ผมไม่ได้มาลาวนานแล้ว น่าจะเกิน 10 ปี พอได้กลับไปอีกครั้ง ไม่แปลกที่จะตื่นตากับความเปลี่ยนแปลง รอบนี้มาเห็นแค่เวียงจันทน์และหลวงพระบาง ไม่มาก ไม่นาน ก็พอได้เห็นว่าลาวเปลี่ยนไปแค่ไหน

นอกจากค่าเงิน เราจะเห็นความเปลี่ยนแปลงผ่านพาหนะและวัตถุอีก 2 อย่างในลาว

นั่นคือ น้ำมัน และ รถไฟ

1

ในลาวมีสถานีบริการ PTT Station และ Café Amazon

ในคาเฟ่มีเมนูหนึ่งชื่อว่า ตำบักหุ่ง

ถ้าเราสั่ง สิ่งที่ได้จะไม่ใช่อาหารจานส้มตำ แต่เป็นน้ำผลไม้ที่มีรสเปรี้ยวหวานมัน คล้ายส้มตำที่เราคุ้นเคย นี่เป็นหนึ่งในเมนูซิกเนเจอร์ของ Café Amazon ขายในช่วงที่เราไปลาว ธุรกิจสถานีบริการ PTT Station ดูแลโดยเจ้าของคนลาว เป็นนโยบายจาก OR ประเทศไทยที่มาลงทุนในลักษณะ Partnership หาคนลาวมาดูแล เพราะเชี่ยวชาญพื้นที่มากกว่า ในร้านค้าก็พยายามนำวัตถุดิบท้องถิ่นมาสร้างเป็นเมนูสำหรับคนลาวโดยเฉพาะมากขึ้น 

ปตท. เป็นธุรกิจของคนไทยที่เข้ามาเปิดในลาวตั้งแต่ปี 1993 ในชื่อ บริษัท หัวของการค้า จำกัด ก่อนจะเปลี่ยนชื่อเป็น บริษัท พีทีที (ลาว) จำกัด หรือ PTT (LAO) ในปี 2012 ธุรกิจนี้อยู่ภายใต้ชื่อ บริษัท ปตท. น้ำมันและการค้าปลีก จำกัด (มหาชน) หรือ OR
รายได้ส่วนใหญ่ของลาวเกิดขึ้นจากการทำธุรกิจกับต่างชาติ ไทยก็เป็นหนึ่งในนั้น แม้ในตลาดน้ำมันของลาว ปตท. จะไม่ใช่อันดับ 1 แต่ก็เป็นหนึ่งในธุรกิจที่มีอิทธิพลมากหากมองที่ Café Amazon ก็เป็นร้านกาแฟแฟรนไชส์อันดับ 1

หลายเดือนก่อน ผมมีโอกาสได้ร่วมทริปกับ OR และสื่อมวลชนด้านพลังงานอีกหลายเจ้า ทริปนั้นมีผู้บริหารสำคัญจาก OR หลายคนไปด้วย เช่น ดิษทัต ปันยารชุน ประธานเจ้าหน้าที่บริหาร สุชาติ ระมาศ ผู้อำนวยการใหญ่ รชา อุทัยจันทร์ รองประธานเจ้าหน้าที่บริหารด้านธุรกิจต่างประเทศ นอกจากนี้ยังได้พบ พีรเวท ณ ระนอง Managing Director ของพีทีที (ลาว) ที่มาเล่าอินไซต์การทำธุรกิจในลาวด้วย

คนในแวดวงพลังงานจะรู้ว่าประเทศที่ OR ให้ความสำคัญมากในเชิงยุทธศาสตร์ คือกัมพูชา

กับลาว ไม่ได้แปลว่าไม่สำคัญ แต่การทำงานของ OR เป็นการรักษาสิ่งที่รุ่นพี่เคยทำไว้มานาน ให้ยังเป็นไปด้วยดี นำแง่มุมเชิงวัฒนธรรมมาใช้กับธุรกิจ (ตำบักหุ่ง คือตัวอย่างที่ดี) มองหาโอกาสใหม่ ๆ ที่ดีกับทั้งไทยและลาว ให้โตไปพร้อมกัน

ผมเคยได้ยินว่าคนลาวมักชอบละครไทย ทุกวันนี้ก็ยังเป็นแบบนั้นอยู่ ในยุคที่คนทำละครหันมาทำคอนเทนต์ลง TikTok คนลาวก็ไม่พลาดเช่นกัน 

นอกจากเรื่องความบันเทิง ธุรกิจไทยก็ได้รับความนิยม มีความน่าเชื่อถือ มีการนำระบบมาตรฐานจากธุรกิจไทยมายึดเป็นต้นแบบปรับใช้ในลาวเช่นกัน OR เป็นตัวอย่างที่ดี ในธุรกิจน้ำมันบ้านเราจะมีหน่วยควบคุมคุณภาพเรียกว่า กรมชั่งตวงวัด (สำนักงานกลางชั่งตวงวัด) ที่ลาวก็มีเช่นกัน OR ฝึกคนโดยใช้มาตรฐานเดียวกับที่ใช้ในไทย สถานีบริการน้ำมันมีการบริหารร่วมกับนักธุรกิจในลาว แต่ก็ยังคงมาตรฐานสูงเท่าไทย รถส่งน้ำมันทุกคันติด GPS มีจำนวนมาก ครอบคลุมทั้งประเทศ น้ำมันส่วนใหญ่ 90% ของลาวนำเข้ามาจากไทย ไม่ได้มาจากประเทศจีนอย่างที่หลายคนเข้าใจ เพราะขนส่งง่ายกว่ามาก

น้ำมันไม่ได้ใช้กับรถยนต์เท่านั้น แต่ยังแปรรูปเป็นสินค้าหลายอย่าง อันที่สำคัญในระดับประเทศ คือน้ำมันเครื่องบิน น้ำมันหล่อลื่นใช้ในภาคการเกษตร น้ำมันใส น้ำมันเตา และยางมะตอยซึ่งใช้ในลูกค้าอุตสาหกรรม รวมถึงการก่อสร้างถนน 

คนจีนมีสำนวนหนึ่งบอกว่า ถนนเป็นเส้นทางนำไปสู่ความร่ำรวย ประโยคนี้ใช้ได้กับลาวเช่นกัน ถ้าคุณเคยนั่งรถเที่ยวในลาวในอดีต วันนี้ถนนหนทางดีขึ้นมาก เมื่อมีถนน ธุรกิจร้านค้าก็ตามมา ตั้งอยู่เรียงรายสองข้างทาง เหตุผลส่วนหนึ่งก็เพราะได้ยางมะตอยคุณภาพดี ซึ่งมีที่มาจากธุรกิจน้ำมันจากไทยนี่เอง

การทำเหมืองคืออุตสาหกรรมอันดับ 1 ในลาว โดยเฉพาะเหมืองโปแตชสำหรับทำปุ๋ย แต่ก็เป็นหนึ่งในภาคอุตสาหกรรมที่ส่งผลต่อสิ่งแวดล้อม ปัญหา PM 2.5 ในลาวหนักไม่แพ้บ้านเรา ปัจจุบันลาวพยายามปรับตัวเรื่องนี้อย่างหนัก ในเมื่อประเทศยังต้องพึ่งภาคอุตสาหกรรม ก็ต้องใช้ความรู้วิศวกรรมทำให้การผลิตสะอาดขึ้น แม้ยังไม่เห็นผลก้าวกระโดด แต่ก็กำลังดีขึ้น

ระหว่างเดินทาง เราเห็นรถ EV ในลาว (ทั้งสัญชาติจีนและ Tesla) ประปราย สิ่งที่คนลาวต่างจากคนไทยคือนิยมชาร์จไฟรถ EV ที่บ้านมากกว่าปั๊ม เพราะค่าไฟถูก (1,000 กีบต่อหน่วย) รถ EV ในไทยมีประมาณ 200,000 คัน ในลาวมีประมาณ 3,700 คัน กระจุกตัวอยู่ในเมืองหลวงเพราะยังแท่นชาร์จในปั๊มน้ำมันยังมีน้อย 

เป้าหมายของ OR คือใช้นโยบาย Seamless Mobility เหมือนไทย เพิ่มแท่นชาร์จ EV Charger ร่วมกับ Bluedot แบรนด์รถ EV ในลาว สิ้นปีนี้จะมีแท่นชาร์จ 7 แห่ง ปีหน้าตั้งเป้าที่ 18 แห่ง เพื่อให้คนลาวใช้ EV ขับจากเหนือสุดสู่ใต้สุด 1,300 กิโลเมตรโดยไม่ต้องกังวลเรื่องการชาร์จ

ปีนี้สถานีบริการ PTT Station ลาวจะมีจำนวน 110 สาขา เดินเข้าสถานีบริการน้ำมันตอนนี้ บรรยากาศแทบไม่ต่างจากไทย เพราะใช้นโยบายแบบเดียวกัน ปรับตัวให้สถานีบริการน้ำมันเป็นมากกว่าที่เติมน้ำมัน นอกจาก Café Amazon ยังมีร้านอาหารชื่อว่า ร้านข้าวเปียกปู ปากเซ ธุรกิจร้านอาหารที่กำลังมาแรง ร้านค้าอย่าง 7-Eleven ก็มีการเพิ่มสาขา ตัวคาเฟ่เองก็มีส่วนช่วยให้เกิดการปลูกกาแฟในลาวมากขึ้น ปีที่แล้วลาวส่งออกกาแฟ 380 ตัน นำเสนอกาแฟลาวสู่เวทีกาแฟโลก

2

ผมไม่เคยใช้บริการถุงอ้วกในเครื่องบิน

จะว่าไป พักหลังก็แทบไม่เห็นถุงอ้วกในพาหนะประเภทไหนแล้ว แต่พอมาได้มานั่งรถไฟความเร็วสูงในลาวถึงได้พบเพื่อนเก่าที่ไม่ได้เจอมานานสอดอยู่หน้าเก้าอี้ มีภาษาลาวและจีน พร้อมตัวอักษร LRC ย่อมาจาก Laos-China Railway คนลาวเรียกว่า บริษัท ทางรถไฟฮักจีน เป็นผู้สร้างรถไฟความเร็วสูงเชื่อมต่อระหว่างลาวกับจีน

แม้จะมีถุงอ้วก แต่รถไฟนั่งสบายดี การได้ยินเสียงเตือนปิดประตูว่า ‘ประตูรถไฟจะปิดแล่ว’ ทำให้ประสบการณ์การนั่งรถไฟพิเศษไปอีกแบบ

ทางรถไฟนี้เชื่อมระหว่างเวียงจันทน์และคุนหมิง ระยะทางรวม 1,035 กิโลเมตร ถ้าวัดเฉพาะส่วนในลาวยาวประมาณ 422.4 กิโลเมตร ความเร็วสูงสุดอยู่ที่ 160 กิโลเมตรต่อชั่วโมง โครงการนี้เป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายทางรถไฟ Pan-Asia วิ่งจากคุนหมิงถึงสิงคโปร์ ทางสายนี้เชื่อมจีนเข้ากับภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เอเชียตะวันออกเฉียงเหนือ เอเชียกลาง และส่วนหนึ่งของยุโรป

การเชื่อมต่อนำไปสู่การขยายผลมากมาย มาเลเซียเปิดตัวรถไฟขนสินค้าต่างประเทศ ASEAN Express เพื่อมาเชื่อมต่อกับไทย ลาว จีน ปี 2023 รถไฟมีผู้โดยสารเฉพาะในส่วนของลาว 2.594 ล้านคน ถ้าคิดต่อวันก็เฉลี่ย 7,106 คน

ลาวกำลังมีพื้นที่ใหม่ใกล้กับสถานีทางใต้เวียงจันทน์ ชื่อว่า เวียงจันทน์ Saysettha (ไซเสดถา) เป็นย่านใหม่ขนาด 11.5 ตารางกิโลเมตรที่ร่วมสร้างโดยลาวและจีน ดึงดูดการลงทุน 145 บริษัทจาก 9 ประเทศ รวมประเทศจีน ไทย ญี่ปุ่น บริษัทจำนวน 72 แห่งเริ่มทำงานแล้ว

ผมนั่งรถไฟจากเวียงจันทน์ไปหลวงพระบาง ในสถานีรถไฟที่เวียงจันทน์นั้นกว้างขวาง มองขึ้นไปด้านบนเห็นหลังคาสูง มีการตกแต่งผสมระหว่างจีนและลาว ก้มมองด้านล่างเห็นกระเบื้องขนาดใหญ่ร่วมเมตร ผมไม่เคยเห็นกระเบื้องที่ขายในไทยใหญ่ขนาดนี้มาก่อน 

วัสดุและอุปกรณ์ทุกชิ้นในสถานีสร้างในโรงงานที่จีน และยกมาประกอบโครงสร้างที่ลาว เรื่องนี้บ่งบอกศักยภาพด้าน Logistics ของประเทศที่ประชากรมากที่สุดในโลกเป็นอย่างดี 

ผมมาถึงหลวงพระบางช่วงบ่าย ออกจากขบวนไม่ทันไรก็ปะทะกับคลื่นนักท่องเที่ยวชาวจีนที่มาถึงหลวงพระบางเวลาเดียวกัน เราเดินหารถตู้ที่จองไว้ สวนทางกับคนขับรถสองแถวที่มาต่อคิวรอเรียกผู้โดยสาร เป็นบรรยากาศโกลาหลที่นักเดินทางหลายคนคุ้นชิน

ผมหยิบหนังสือพิมพ์ China Daily ที่โรงแรมมาอ่านระหว่างรอกินข้าว ในนั้นมีสกูปชื่อว่า Railroad leading Laos to riches โดยนักข่าว Yang Han เขียนถึงรถไฟสายที่ผมนั่งมาพอดี 

หยางเล่าว่า ด้วยรถไฟและนโยบายฟรีวีซ่า 15 วันให้นักท่องเที่ยวจีนเข้าลาวได้ทันที ทำให้คนจีนและลาวเดินทางด้วยรถไฟเป็นว่าเล่น พิพิธภัณฑ์ในหลวงพระบางเจอปัญหาขาดแคลนไกด์นำเที่ยวที่พูดภาษาจีนได้ บางแห่งมีแค่คนเดียว สะท้อนความนิยมจีนในหลวงพระบางได้ดี

ในสกูปยังเล่าเรื่อง Khounsavath Phetsamone อาจารย์ชาวลาวที่สอนในมหาวิทยาลัยเมือง Pu’er (ผู่เอ๋อร์) หนึ่งในมหาวิทยาลัยจีนที่มีนักศึกษาลาวมากที่สุด ทางรถไฟทำให้การเดินทางจากเวียงจันทน์ไปสอนที่มหาวิทยาลัยใช้เวลาแค่ 5 ชั่วโมง และไปได้มากกว่า 1 ครั้งต่อวัน ถ้าอาจารย์มีเรื่องด่วนที่ลาวก็นั่งกลับบ้านได้เลยภายในวันเดียว 

อาจารย์ยังเล่าว่า ปกติคุณแม่ซื้อของผ่านเว็บ E-commerce จีน รอประมาณ 2 อาทิตย์ ตอนนี้สั่งของสดแค่ 2 – 3 วันก็ได้ของ นอกจากนี้ยังทำให้เด็กรุ่นใหม่ชาวลาวอยากทำธุรกิจดึงดูดคนจีนมากขึ้น นี่คือประโยชน์ของทางรถไฟจากมุมมองของสื่อจีน

เย็นแล้ว ผมพอมีเวลา เลยเลือกออกกำลังกายด้วยการเดินขึ้นพระธาตุพูสี วัดที่อยู่บนเนินเขาใจกลางหลวงพระบาง ใครเคยไปคงรู้ว่าวัดนี้ต้องเดินขึ้นบันไดชัน ๆ ร่วมครึ่งชั่วโมง แลกกับวิวที่มองเห็นหลวงพระบางทั้งเมือง 

บนยอดคลาคล่ำด้วยนักท่องเที่ยวนานาชาติ ผมจำได้ว่าบางคนเคยเห็นที่สถานีรถไฟ เดาจากอาการตื่นเต้น หลายคนคงเพิ่งเคยมาครั้งแรก รถไฟความเร็วสูงเปิดโอกาสให้มนุษย์ออกจากบ้านเดินทางไปต่างแดน พบ เห็น สัมผัสประสบการณ์ที่กว้างขึ้น

ในขณะเดียวกัน บันไดขึ้นพระธาตุพูสียังไม่ถูกเปลี่ยนเป็นสิ่งที่สะดวกสบายกว่านั้น ต่อให้นั่งรถไฟมาถึง ถ้าอยากขึ้นพระธาตุก็ต้องเดินขึ้นบันได 

วิธีคิดเรื่องการท่องเที่ยวของแต่ละท้องที่ไม่เหมือนกัน แล้วแต่ใครจะหาสูตรที่เหมาะกับตัวเอง 

3

ระหว่างนั่งรถไปสนามบิน มองไปนอกหน้าต่าง ผมเห็นร้านค้าที่เต็มไปด้วยภาษาจีน ทุกวันนี้มีร้านแบบนี้มากขึ้นเรื่อย ๆ ในลาว มีย่านคนจีนและชาวต่างชาติอื่น ๆ มากขึ้นในเมือง

ไกด์ท้องถิ่นสาวนั่งอยู่ข้างผม เธออธิบายว่าหลายสิ่งในลาวเป็นโครงการลงทุนจากต่างชาติ ไม่ใช่แค่จีน แต่มีทั้งออสเตรเลีย มาเลเซีย จีน และอีกหลายประเทศ

รถไฟ ตึก สะพาน โรงงาน เทคโนโลยี สารพัดสิ่งที่ทำให้ลาวเจริญขึ้น มาจากการลงทุนต่างชาติ ทุกประเทศที่เข้ามาไม่ได้มาลงทุนอย่างเดียว พวกเขาล้วนนำบางสิ่งในลาวกลับไปเป็นข้อแลกเปลี่ยน

ผมถามเธอว่า แล้วคนลาวต้องแลกกับอะไรบ้าง พวกเขาคิดอย่างไรกับความเปลี่ยนแปลงนี้

เธอยิ้ม ไม่ตอบ เป็นใบหน้าที่บอกยากว่าคนยิ้มกำลังรู้สึกอะไรอยู่ 

ผ่านมาหลายเดือนแล้ว ผมยังจำรอยยิ้มนั้นได้จนถึงวันนี้