ศิลาทอง เป็นชื่อที่คนใช้เรียกเสือโคร่งตัวผู้โตเต็มวัยตัวหนึ่ง สถานภาพของมันคือ ‘ของกลาง’ ที่อยู่ระหว่างการดำเนินคดี มันอยู่ในกรงมานาน เรียกได้ว่าเติบโตมาจากในกรง ใช้ชีวิตแต่ละวันในกรงแคบ ๆ เดินวนเวียนรอเวลาที่คนจะนำอาหารมาให้
วันหนึ่ง มันฉวยโอกาสตอนที่คนนำอาหารมาให้เผลอกระโดดออกจากกรง เตลิดเข้าไปอยู่ในป่า ข้าง ๆ สถานีเพาะเลี้ยงเสือโคร่ง ในความเป็นนักล่าหมายเลขหนึ่ง การที่มันหลุดจากกรงสร้างความตื่นตระหนกให้คนที่อาศัยอยู่รอบ ๆ ซึ่งเชื่อว่า ไม่ว่าจะเป็นเสือในป่าหรือเสือในกรง พวกมันก็เป็นเครื่องหมายของสัตว์ร้ายอันตราย เจ้าหน้าที่และนักวิจัยจากสถานีวิจัยสัตว์ป่า ผู้เชี่ยวชาญเรื่องงานวิจัยเสือ ถูกเรียกให้มาจับศิลาทองเข้ากรง
ผมมาร่วมกับทีมนักวิจัยและผู้ช่วย พวกเขาตรวจสอบร่องรอยและวางกับดัก หลายวันผ่านไป ดูเหมือนศิลาทองจะหายไปอย่างไร้ร่องรอย ทีมจับเสือเฝ้ารออยู่จนกระทั่งผ่านไปกว่า 1 สัปดาห์ ค่ำวันหนึ่ง ศิลาทองก็เดินเข้ามาอยู่ใกล้กรง มันถูกวางยาสลบเพื่อนำกลับเข้ากรง
วันรุ่งขึ้นผมไปหามันที่กรง มันเดินวนเวียน ผมได้สบสายตา ผมไม่รู้หรอกว่าอะไรคือสาเหตุแท้จริงที่ทำให้ศิลาทองกลับมา แต่ในฐานะชีวิตหนึ่ง มันอาจรู้ดีว่าโลกข้างนอกไม่ใช่ที่ที่คุ้นเคย อีกทั้งไม่เหมาะสมกับการใช้ชีวิต มันจึงเลือกที่จะกลับมา
และในฐานะของความเป็นเสือ ผมเชื่อว่ามันรู้ดีถึงวิธีทำให้ ‘กรง’ ไม่มีความหมาย
หลังพายุฝนผ่านพ้น ในป่าด้านตะวันตกก็ถูกสายลมเย็นเข้าครอบคลุม
เรามักใช้เวลาเช้ามืดและค่ำ ๆ อยู่ข้างกองไฟ ว่าตามจริง เราไม่ได้ขาดแคลนเครื่องนุ่งห่มป้องกันความหนาวเย็นนักหรอก แต่เราไม่ได้อยู่ข้างกองไฟเพียงเพราะต้องการไออุ่น ความหมายของการอยู่ข้างกองไฟคือได้สนทนา
รายล้อมด้วยความมืดมิด ห่างไกลจากบ้าน ไม่แปลกนักที่หลายคนพบว่าสภาพอากาศเย็นยะเยือก ทั้ง ๆ ที่นั่งอยู่ข้างกองไฟ
“ถึงวันนี้ดูเหมือนว่าขบวนการค้าสัตว์ป่าจะมีมูลค่าสูง รวมทั้งเครือข่ายโยงใยซับซ้อนมากยิ่งขึ้น”
เราพูดคุยเรื่องนี้กันบ่อย ๆ ไม่เพียงการถูกไล่ล่าโดยตรง เหล่าสัตว์ป่าทั้งโลกกำลังเผชิญกับการสูญเสียถิ่นอาศัย โดยเฉพาะเสือโคร่งที่เป็นสินค้าอันดับ 1 พื้นที่ซึ่งยังมีเสือโคร่งอาศัยอยู่ต่างพบกับปัญหาการลักลอบเข้าไปล่าเสือ ในรัสเซีย อินเดีย จีน ลาว กัมพูชา เมียนมา รวมทั้งไทย
สถานการณ์ไม่เคยเปลี่ยนแปลง การปกป้องพวกมันอย่างเข้มแข็งและเป็นระบบก็ไม่อาจรักษาชีวิตเสือไว้ได้ทุกตัว
ความเชื่อเรื่องการใช้ชิ้นส่วนสัตว์ป่ามาเป็นเครื่องยาเพื่อบำรุงร่างกายหรือรักษาโรคก็ไม่เคยหมดไปเช่นกัน และมีความจริงอยู่ว่า ก่อนมาเป็นชิ้นส่วนนั้น สัตว์ป่าทุกตัวมีชีวิต
สัตว์ในป่าทุกตัวมีหน้าที่ พวกมันต่างทำงานซึ่งได้รับมอบหมายมา ทั้งหน้าที่ผสมเกสร แพร่กระจายพันธุ์พืช ควบคุมปริมาณพืช มีนักล่าควบคุมปริมาณสัตว์กินพืช ทุกตัวได้รับการออกแบบร่างกายและมีทักษะเหมาะสมกับงานที่ทำ ชีวิตและหน้าที่ของพวกมันดำเนินไปอย่างสอดคล้อง เหล่าสัตว์ป่ายังทำหน้าที่
แม้ว่าพวกมันจะอยู่อาศัยในโลกนี้ไม่ง่ายอีกต่อไปแล้ว
และมีสัตว์ป่าจำนวนไม่น้อยไร้โอกาสในการทำหน้าที่ตามที่ควรจะเป็น แต่พวกมันกำลังทำอีกหน้าที่หนึ่ง หน้าที่ซึ่งต้องทำอยู่ข้างในกรง หน้าที่ซึ่งคนไม่เห็น อยู่ในสถานที่ซึ่งเรียกว่า ‘สวนสัตว์’
ไม่ผิดนักหากจะเรียกสัตว์ป่าในสวนสัตว์ว่าพวกมันคือ ‘ทูต’ คนจำนวนมากเห็นสัตว์ป่าชนิดต่าง ๆ จากในสวนสัตว์ พวกมันอยู่ในกรงแคบ หลายตัวแววตาสิ้นหวัง หลายตัวเกิดและเติบโตในกรง และมีไม่น้อยที่เคยมีโอกาสใช้ชีวิตอยู่ในป่ากว้าง
คนเห็นสัตว์ป่า ‘เห็น’ แต่คล้ายจะไม่ ‘รู้จัก’
หากความน่าเอ็นดูของลูกสัตว์ป่าทำให้คนหลงรักไปพร้อม ๆ กับความเข้าใจและรู้จัก บางทีหน้าที่ ของทูตทั้งหลายอาจจะสำเร็จ
ลูกฮิปโปแคระในสวนสัตว์กลายเป็นขวัญใจคนทั้งโลก นอกจากความน่ารักของ ‘หมูเด้ง’ แล้ว ยังมี ลูกฮิปโปแคระอีกจำนวนหนึ่งกำลังพบกับชะตากรรม พวกมันมีความน่าเอ็นดูแบบเดียวกัน สายพันธุ์ของพวกมันได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นสัตว์ใกล้สูญพันธุ์ ในบัญชีแดงขององค์การระหว่างประเทศเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติ (IUCN)
ถิ่นอาศัยของฮิปโปแคระในแถบแอฟริกาตะวันตกถูกคุกคาม ในประเทศไนจีเรียที่เคยมีอยู่มาก แต่ถึงวันนี้คาดว่าหมดไปแล้ว นอกจากถิ่นอาศัยถูกบุกรุก การขุดหาทองในแหล่งน้ำในประเทศไอวอรีโคสต์ (หรือ โกตดิวัวร์) ก็ทำลายที่อยู่สำคัญของฮิปโปแคระ
การถูกล่ารวมทั้งถูกจับเข้าสู่ขบวนการค้าสัตว์ป่า เป็นอีกปัจจัยที่ทำให้ฮิปโปแคระมีเหลืออยู่ในธรรมชาติเพียงราว 2,500 ตัว
มีเพื่อน ๆ ของหมูเด้งซึ่งน่ารัก น่าเอ็นดู กำลังทำหน้าที่แพร่กระจายพันธุ์พืชอยู่ในบ้านจริง ๆ ของพวกมัน และไม่มีโอกาสได้เติบโต
การทำหน้าที่ทูตของหมูเด้งและเหล่าสัตว์ป่าชนิดต่าง ๆ ที่อยู่ในกรง เพื่อบอกให้ทุกคนรู้จักและเข้าใจบทบาท หน้าที่ และสิ่งที่สัตว์ป่าในธรรมชาติกำลังเผชิญ อาจเรียกได้ว่าล้มเหลว หากรักษา ‘บ้าน’ จริง ๆ ของพวกมันไว้ไม่ได้
สวนสัตว์ยุคใหม่ดูเหมือนกำลังทำหน้าที่อย่างที่ควร มีสัตว์ป่าหลายชนิดที่สาบสูญไปจากประเทศไทยและได้รับการฟื้นฟู กระทั่งมีโอกาสได้ใช้ชีวิตในธรรมชาติ อย่างเนื้อทราย ละมั่ง นกกระเรียนไทย นกกระสาคอขาว แร้ง
เราทุกคนรู้ดีว่าการฟื้นฟูเพื่อให้กลับมามีได้อีกนั้นยากลำบากกว่าการดูแลรักษาสิ่งที่มีอยู่หลายเท่า สัตว์ป่าจำนวนมากไร้โอกาสในการดำเนินชีวิตไปตามวิถี พวกมันกำลังทำหน้าที่แนะนำเพื่อน ๆ ที่อยู่ในธรรมชาติให้คนได้เห็นอย่างเข้าใจ โดยหวังว่าวันหนึ่งหน้าที่ทูตจะเสร็จสิ้น และคนไม่ต้องพบพวกมันผ่านกรง
เสือโคร่งตัวนั้นเดินตรงเข้ามาหาผมช้า ๆ เราอยู่กันคนละฟากกรง ด้วยระยะเพียงแค่นี้ หากเป็นเสือในป่า ผมเชื่อว่ามันจะถึงตัวผมด้วยการกระโจนเพียงครั้งเดียว
แววตามันดูขี้เล่น ผมเชื่อว่าการเป็นเสือที่เติบโตในกรงเป็นเช่นเดียวกับศิลาทอง คือรู้วิธีที่จะทำให้กรงไร้ความหมาย
เวลาผ่านมานานแล้วจากตอนที่ผมสบสายตากับศิลาทอง ถึงวันนี้ ผมเข้าใจในแววตาที่เสือกำลังมอง บางทีมันอาจกำลังบอกให้ผมรู้ว่า เราต่างล้วนอยู่ในกรง และดูเหมือนว่าผมจะไม่รู้ตัว
สถานที่ถ่ายภาพ : สวนสัตว์อุบลราชธานี
