คืนแรม 3 ค่ำ 

เปลวไฟจากกองไฟไหววูบวาบ อากาศในช่วงต้นฤดูหนาวอุณหภูมิลดต่ำ กลางคืนเหลือเพียง 10 กว่าองศาเซลเซียส

ผมนั่งมองเปลวไฟ นึกถึงเหตุการณ์ที่ผ่านมาในช่วงบ่ายที่เสือโคร่งตัวหนึ่ง ‘สั่งสอน’ บทเรียนอันทำให้ผมได้ทบทวนสิ่งที่ผ่านมา

ด้วยสายตาคนที่เห็น เหตุการณ์ที่ผมพบคล้ายผู้ชายคนหนึ่งถูก ‘สัตว์ร้าย’ โจมตี แต่ในความเป็นจริงมันคือความผิดพลาดของผม ผมทำพลาด ไม่เคารพระยะที่ให้เกียรติกัน ไม่เหลือช่องว่างระหว่างผมกับเสือ

บาดแผลตามแขนและบนใบหน้าไม่ได้ทำให้ความเชื่อว่าในป่าไม่มีสัตว์ร้ายคลอนแคลน

แต่ดูเหมือนจะทำให้ผมเชื่อมั่นยิ่งขึ้นว่าในความความสัมพันธ์ระหว่างชีวิต การรักษาระยะห่างจำเป็น

นอกจากจะทำงานในป่า มีโอกาสได้รับบทเรียนต่าง ๆ จากเหล่าสัตว์ป่า ซึ่งผมเปรียบเสมือน ‘ครู’ ความโชคดีอีกประการ คือช่วงเวลาที่ผมได้ทำหน้าที่เป็นผู้ช่วยนักวิจัย ศึกษาเรื่องราวเสือโคร่งในสถานีวิจัยสัตว์ป่า ที่นี่ผมได้พบปะนักวิจัยและผู้เชี่ยวชาญที่ศึกษาเสือโคร่งมายาวนาน ได้รับรู้ข้อมูลและความเป็นไปที่เสือกำลังเผชิญ

“สถานการณ์ของเสือโคร่งในทุกประเทศที่ยังมีเสืออยู่ค่อนข้างน่าเป็นห่วง ไม่ว่าจะในรัสเซีย จีน หรือแม้แต่อินเดีย” 

ในพื้นที่อนุรักษ์ซึ่งเคยมีเสือโคร่งอยู่บางแห่ง จนถึงวันนี้เสือหมดไปแล้ว พวกมันถูกล่าไปจนหมดเหตุผลที่เสือโคร่งถูกไล่ล่าเพราะซากของมันมีมูลค่าสูง ไม่ว่าโลกจะเจริญก้าวหน้าไปถึงไหน แต่ความเชื่อที่ว่า หากนำอวัยวะเสือไปเป็นเครื่องยาแล้วจะมีสรรพคุณไม่เคยหมดไป ความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับคุณประโยชน์ในหน้าที่ของสัตว์ป่ามีมากขึ้น แต่คนจำนวนไม่น้อยก็ยังคงคิดว่าสัตว์ป่าที่ดีคือสัตว์ป่าที่ตายแล้ว

ไม่ใช่ขณะที่พวกมันมีชีวิต

การล่าสัตว์ป่าโดยเฉพาะเสือโคร่งนั้นไม่เคยหยุด เช่นเดียวกับการป้องกันที่เข้มแข็ง คนในป่าใช้ระบบลาดตระเวนอย่างมีคุณภาพซึ่งค่อนข้างได้ผล แต่พวกเขาก็ปกป้องเสือไม่ได้ทุกตัว

แหล่งอาศัยของสัตว์ป่าถูกบุกรุก ปรับเปลี่ยนเป็นพื้นที่เกษตรและเมือง สัตว์ป่าต่างต้องอาศัยอยู่ในพื้นที่ที่เหลือน้อยนิด เปรียบเสมือนเกาะแคบ ๆ เส้นทางที่เคยเดินหากินได้ตามฤดูกาลถูกตัดขาด สัตว์ป่า ขนาดใหญ่ที่ต้องใช้พื้นที่และอาหารมากต้องออกมาจากป่า และหลีกเลี่ยงไม่พ้นที่ต้องปะทะกับคน หลายครั้งที่รุนแรงกระทั่งถึงชีวิต นอกจากซาก ยังมีสัตว์ป่าอีกจำนวนมากถูกจับเข้าสู่ขบวนการค้าสัตว์ป่า บ้างก็เพราะพวกมันน่ารัก บ้างก็เพราะพวกมันแปลก 

ชีวิตทั้งคนและสัตว์ที่สูญเสีย อาจเรียกได้ว่าเป็น ‘โศกนาฏกรรม’ การแก้ไขปัญหาจึงไม่ใช่เรื่องง่ายดาย

ถึงอย่างนั้น เราต่างรู้ดีว่าสัตว์ป่าไม่เคยสิ้นหวัง พวกมันยังใช้ชีวิตไปตามปกติ รวมทั้งเรียนรู้ที่จะปรับตัวไปกับสภาพที่อยู่อาศัยที่เปลี่ยนแปลงไป แต่กับเสือ บางทีพวกมันก็เป็นข้อยกเว้น จึงไม่น่าแปลกใจที่เสือหลายพันธุ์จะหมดสิ้นไปก่อนสัตว์ชนิดอื่น

เรื่องเล่าที่เกี่ยวข้องกับเสือมีมากมาย หลายเรื่องก็ห่างไกลจากความเป็นจริง

ผมมีโอกาสใกล้ชิดกับเสือ นอกจากตอนที่มันคร่อมอยู่บนตัว อ้าปากเขี้ยวห่างใบหน้าไม่ถึงคืบ การได้เข้าใกล้เสือจริง ๆ คือตอนที่มันสลบด้วยฤทธิ์ยาหลังถูกยิงด้วยยาสลบ นักวิจัยมีเวลาทำงานราว 50 นาที สิ่งแรกที่พวกเขาต้องทำคือสวมใส่ปลอกคอวิทยุแบบสัญญาณผ่านดาวเทียม ตรวจสภาพร่างกาย ดูอวัยวะทุกส่วน วัดขนาดเขี้ยว ความยาวลำตัว อุ้งตีน และชั่งน้ำหนัก เมื่อทุกอย่างเสร็จสิ้น ค่อยอุ้มมันมานอนในที่ร่ม รอเวลาให้มันฟื้น

ช่วงเวลาก่อนที่เสือจะฟื้นนี่แหละ เราต้องเฝ้าดูเพื่อให้แน่ใจว่ามันปลอดภัย ขณะที่มันยังช่วยเหลือตัวเองไม่ได้

ในขณะเสือไม่รู้สึกตัว เราถึงจะสัมผัสมันอย่างใกล้ชิด และโลกแห่งความเป็นจริงจะกลับมาสู่โลกแห่งการรักษาระยะและให้เกียรติกันเป็นเรื่องสำคัญ

ความเปลี่ยนแปลงซึ่งเห็นได้ชัดเจนมากจากช่วงที่ผมเริ่มทำงานในป่าเมื่อกว่า 30 ปีก่อนกับปัจจุบัน คือจำนวนประชากรสัตว์ป่าหลายชนิดเพิ่มขึ้น สัตว์ป่าบางชนิดที่เราคิดว่าอยู่ในสถานภาพสูญพันธุ์แล้วก็ปรากฏกายให้เห็น เทคโนโลยี กล้องถ่ายภาพก้าวหน้า โดยเฉพาะกล้องดักถ่ายภาพสัตว์ป่า ช่วยให้เราเห็นสัตว์ป่าที่พบเห็นได้ยาก บางชนิดขี้อาย หลบเลี่ยงคน หรือออกมาเฉพาะตอนกลางคืน

ความจริงประการหนึ่งที่ช่วยให้สัตว์ป่าเพิ่มจำนวน คือความเข้มแข็งและเอาจริงกับงานดูแลปกป้องสัตว์ป่า ไปจนถึงแหล่งอาศัยของคนทำงานในป่า และอีกประการคือมีสัตว์กินพืชหลายชนิดเพิ่มจำนวน ขณะที่บางพื้นที่สัตว์ผู้ล่าสาบสูญไป สัตว์กินพืชเพิ่มจำนวนอย่างไร้การควบคุมปริมาณ 

แต่ทุกครั้งที่พวกมันออกมาจากเกาะ การปะทะกับคนก็เกิดขึ้นอย่างเลี่ยงไม่ได้ จนไม่ผิดนักหากจะพูดว่าบรรยากาศในบางพื้นที่นั้นแทบไม่ต่างจากสงคราม และในสงครามย่อมไม่มีผู้ชนะ

ในพื้นที่อนุรักษ์หลายแห่ง สัตว์ป่าพยายามปรับตัวเพื่ออยู่ร่วมกับคน บางตัวปรับได้ ขณะที่บางตัว ไม่เป็นเช่นนั้น และหลายตัวกลายเป็นสัตว์ป่วยที่พร้อมเข้าโจมตีคน

ทุก ๆ วันมีรูปถ่ายนกและสัตว์ป่าสวยงามจำนวนมหาศาล 

ในช่วงเวลาสร้างรัง วางไข่ และเลี้ยงดูลูกของนก เป็นเวลาที่นกจะระมัดระวังตัวสูงสุด การถูกคนและกล้องจำนวนมากรุมในระยะใกล้เกินจึงไม่ใช่เรื่องน่ารื่นรมย์ของพวกมัน

ช้าง กระทิง เดินบนเส้นทางที่คนใช้ หลายครั้งที่พวกมันหงุดหงิดเพราะถูกตาม สัตว์หลายตัวในสวนสัตว์เปลี่ยนสภาพเป็น ‘ดารา’ คนมากมายมุ่งหน้าไปดู ความน่ารักตรงหน้านั้นบางทีมีที่มาอันน่าหดหู่ สัตว์หลายชนิดพรากมาจากอกแม่ หลายชนิดแหล่งอาศัยหรือบ้านจริง ๆ ของพวกมันกำลังถูกบุกรุกทำลาย

เรามีโอกาสใกล้ชิดสัตว์ป่ามากยิ่งขึ้น แต่ดูเหมือนเราจะยิ่งห่างไกลกับวิถีชีวิตจริง ๆ ของพวกมัน

ไกล จากสิ่งที่พวกมันเป็น

เปลวไฟไหววูบวาบ ผมยังนั่งอยู่ข้างกองไฟ ผ่านวันนี้มาโดยมีแผลฉกรรจ์ กล้องและเลนส์เสียหาย

เป็นบทเรียนที่ไม่แพงเลยเมื่อเทียบกับสิ่งที่ได้เข้าใจ

ผมใช้เวลานี้นึกถึงวันเวลาที่ผ่านมา แล้วนึกขอบคุณเสือที่ให้บทเรียน ขอบคุณที่ทำให้รู้และเข้าใจอย่างแท้จริงว่า

‘ใกล้’ เกินไปบางครั้งก็ยิ่งทำให้ ‘ไกล’