อุ้ย-รัชฏ์ภูมิ บุญบัญชาโชค กับ เทศกาลภาพยนตร์เมืองคานส์

ถามคนในวงการหนังอิสระเมื่อ 10 ปีที่แล้ว ไม่มีใครเชื่อว่า 2 อย่างนี้จะมาพบกันได้ แต่วันนี้มันเกิดขึ้นแล้ว

A Useful Ghost (ผีใช้ได้ค่ะ) กลายเป็นจุดสนใจของคนวงการหนังไทยทันทีที่เปิดตัว เพราะเป็นหนังไทยยาวของผู้กำกับไทยในรอบหลายปีที่ได้ฉายในเทศกาลภาพยนตร์เมืองคานส์ (เรื่องล่าสุดคือ Memoria ของ เจ้ย-อภิชาติพงศ์ วีระเศรษฐกุล เมื่อปี 2021) ได้ขึ้นหน้า 1 ของวารสารประจำเทศกาล มีแต่คนอยากเจอ แม้หลายคนจะไม่เคยดูหนังของอุ้ยมาก่อนเลยก็ตาม

อุ้ยโตมากับกิจกรรมหนังอิสระไทย ส่งหนังสั้นประกวดตามงานของมูลนิธิหนังไทยและองค์กรต่าง ๆ สำเนียงหนังของอุ้ยเป็นเอกลักษณ์มากพอที่จะทำให้คนจดจำ มีความประหลาดทั้งพล็อตและการแสดง และเล่นกับประเด็นสังคมอยู่เสมอ

คนที่รู้จักหนังอุ้ยคงงงว่าเขามาถึงจุดนี้ได้ยังไง แต่คนที่รู้จักเขาจริง ๆ จะไม่สงสัยเลยว่าทำไมหนังยาวเรื่องแรกของเขาถึงมาฉายที่เทศกาลหนังเมืองคานส์ในปี 2025 และน่าจะเป็นจุดเปลี่ยนที่ทำให้อุ้ยกลายเป็นผู้กำกับที่น่าจับตามากต่อจากนี้

แม่นากของอุ้ย

แน็ต (รับบทโดย ใหม่-ดาวิกา โฮร์เน่) ภรรยาของ มาร์ช (รับบทโดย โมสต์-วิศรุต หิมรัตน์) เสียชีวิตและกลายเป็นผีสิงเครื่องดูดฝุ่นเพื่อกลับมาอยู่กับสามีที่เป็นคนอีกครั้ง พล็อตในองก์แรกของหนังเล่าการต่อสู้ของผีแน็ตเพื่อให้ได้รับการยอมรับจากแม่ของมาร์ช (รับบทโดย อุ๋ม-อาภาศิริ นิติพน) และครอบครัว โดยมี ครอง (รับบทโดย อุ้ม-วัลลภ รุ่งกำจัด) และกะเทยวิชาการ (รับบทโดย วิศรุต หอมหวน) เป็นคนเล่าเรื่องความโกลาหลของครอบครัวนี้ ซึ่งเชื่อมโยงกับทั้ง 2 คนในทางที่ไม่คาดคิด

อุ้ยยังสนใจเล่าเรื่องอาณานิคมและอิทธิพลของต่างชาติที่ครอบงำประเทศเหมือนหนังสั้น 3 เรื่องก่อนหน้านี้ (มะนีจันเปล่งเสียงไม่ได้ในทวิภูมิทางภาษาของคุณ, แหม่มแอนนา หัวนม มาคารอง โพนยางคำ และการศึกษาขั้นพื้นฐาน, และ อนินทรีย์แดง) จุดร่วมของหนังสั้นไตรภาคอาณานิคมคือการพูดถึงตัวละครที่มีชื่อเสียงในวัฒนธรรมไทยร่วมสมัย (มณีจันทร์ จาก ทวิภพ, แอนนา เลียวโนเวนส์ และอินทรีแดง)

ใช่ครับ ถ้าดูพล็อต 2 บรรทัดแรก รอบนี้อุ้ยเล่าเรื่องแม่นากพระโขนง (แถมยังได้นักแสดงแม่นากพันล้านมาเล่นด้วย) ในบริบทโลกของอุ้ยและเชื่อมโยงประเด็นสังคมไทยร่วมสมัย

อันที่จริง A Useful Ghost (ผีใช้ได้ค่ะ) ไม่ได้เล่าเรื่องอาณานิคมตรง ๆ แต่พูดถึงอาณานิคมภายในประเทศ ความเป็นเมืองหลวงกรุงเทพฯ ที่รุกล้ำกระทำกับประเทศไทยในภาพใหญ่มากกว่า อุ้ยเล่าให้เราฟังที่คานส์ว่า เขาได้แรงบันดาลใจจากตอนจบของ พี่มาก..พระโขนง โดย โต้ง-บรรจง ปิสัญธนะกูล เมื่อแม่นากอยู่กับชาวบ้านได้ด้วยวิธีบางอย่าง ซึ่งเป็นประเด็นสำคัญในองก์ที่ 2 ของหนังเรื่องนี้

จุดเปลี่ยนที่ทำให้สำเนียงหนังของอุ้ยเปลี่ยนไปจากยุคหนังสั้น คือการได้ทำงานประจำในตำแหน่งคนเขียนบทซีรีส์ เขาได้รู้จักวิธีการขยี้ซีน การสร้าง ‘ขยัก’ และความบันเทิงระหว่างซีน

ย้อนกลับไปสมัยทำหนังสั้น เอกลักษณ์หนึ่งของกิจกรรมฉายหนังและประกวดหนังสั้น คือเปิดกว้างให้ใครก็ได้ส่ง ไม่จำเป็นต้องเรียนภาพยนตร์มาก่อน กฎนี้ทำให้หนังมีอิสระมากในการเล่าเรื่อง โดยไม่ต้องสนใจเรื่องโปรดักชัน ความงามทางภาพ หรือทักษะการทำหนังที่สอนกันในสถาบันมาก

ข้อเสียคือมันทำให้หนังโตได้ไม่เต็มที่ ในเวทีเหล่านั้นมีคนทำหนังที่พล็อตประหลาดเหมือนอุ้ยอีกหลายคน แต่เมื่อคนทำขาดทักษะการคราฟต์หนัง งานเลยไปได้แค่จุดหนึ่ง ถึงประหลาดก็อาจจะประคองเรื่องได้ไม่ตลอดรอดฝั่ง

งานประจำฝั่ง Commercial ทำให้อุ้ยหลุดจากกรอบนี้สำเร็จ ตอนเขียนบทหนังอิสระเขาไม่จำเป็นต้องคิดรายละเอียดมาก แต่กับการเขียนบทซีรีส์ ต้องคิดซีนบันเทิงให้คนดูตามต่อจนจบ เขานำวิธีนี้มาจับกับหนังพล็อตประหลาดทำให้คนดูสนุกตาม รู้ว่าจังหวะไหนควรหนัก-เบา เพื่อนำคนดูไปสู่สิ่งที่อยากเล่าจริง ๆ ในองก์ที่ 2 ของหนัง

บังคับให้ลืม

ผีแน็ตอยากทำให้แม่สามียอมรับ อยากทำตัวให้มีประโยชน์ เธอจึงต้องทำภารกิจบางอย่างจากรัฐมนตรีและภรรยาที่เคยช่วยเหลือเธอ นั่นคือการปราบผีตัวอื่นที่สิงในเครื่องใช้ไฟฟ้าและเข้าฝันคนรัก ค้นหาผีเหล่านั้นว่าอยู่ในฝันของใคร และทรมานคนนั้นเพื่อให้ลืมผีตัวนั้น ไม่สร้างความเดือดร้อนให้ใครอีก

ในองก์ 2 นี้ อุ้ยได้แรงบันดาลใจมาจาก A Palace of Dreams ของ Ismail Kadare นักเขียนชาวอัลแบเนีย ว่าด้วยกระทรวงความฝันที่คอยตรวจความฝันของประชากร ฝันของใครมีแนวโน้มต่อต้านรัฐจะถูกจับในข้อหาก่อกบฏทันที

เมื่อ A Useful Ghost (ผีใช้ได้ค่ะ) มาถึงจุดนี้ เราเชื่อว่าคนดูจะแบ่งออกเป็น 2 ฝั่ง ฝั่งหนึ่งชอบหนังที่มีประเด็นแรง ๆ เชื่อมโยงกับสถานการณ์บ้านเมือง อีกฝั่งจะตกใจ ไม่ชอบ ไม่คิดว่าหนังผีเครื่องดูดฝุ่นน่ารัก ๆ จะเล่าประเด็นสุ่มเสี่ยงไปไกลถึงขั้นนี้

ส่วนตัวผมชอบที่หนังพาเรื่องรักของผีแน็ตและการไม่ยอมรับจากคน มาสู่การพยายามลบผีในหัวคนโดยชนชั้นนำ ผีในความหมายของอุ้ยไม่ใช่แค่วิญญาณ แต่คือคนที่ถูกลืม การบังคับให้ผีสูญหายก็คล้ายกับเหตุการณ์คนถูกอุ้มหายที่เกิดขึ้นบ่อยครั้งในบ้านเรา

แม้จะมีกลุ่มคนที่พยายามรักษาผีเหล่านี้ด้วยการสร้างอนุสาวรีย์หรือเก็บข้อมูลเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ สิ่งเหล่านี้ก็มีโอกาสถูกลบเลือนด้วยความเจริญและเวลา เหมือนเลือดบนพื้นโรงงานเครื่องดูดฝุ่นในเรื่อง แม้จะฝังชัดในช่วงแรกแต่ก็ถูกลบเลือนไปจากใจในที่สุด

แม้แต่การสร้างอนุสาวรีย์ที่บันทึกชีวิตเพื่อให้คนจดจำ คนอีกกลุ่มหนึ่งก็พร้อมจะสร้างอนุสาวรีย์อีกแห่งเพื่อลบความทรงจำเดิม สร้างความจริงใหม่ พยายามลบผีบางตนจากใจคนที่ยังเป็นแรงบันดาลใจให้คนรุ่นหลัง

เหตุผลหนึ่งที่การเล่าประเด็นนี้ทำได้ดี คือฝีมือการแสดงระดับมืออาชีพจากทีมนักแสดง ใหม่ ดาวิกา และ อุ้ม วัลลภ เล่นได้น่าจดจำ รวมถึงทีมนักแสดงท่านอื่นที่โอบอุ้มโลกของอุ้ยให้เติบโตขึ้นมาก (กอล์ฟ-อรอนงค์ ไทยศรีวงศ์ และ ยู-กตัญญู สว่างศรี เป็นจอมขโมยซีนในช่วงนี้)

คนที่เราชอบเป็นพิเศษ คือ อุ๋ม อาภาศิริ เพิ่มมิติให้ตัวละครแม่สามีมาก ผู้กำกับเล่าว่าเขาแนะนำให้นักแสดงรุ่นใหญ่ดู The Lobster ของ Yorgos Lanthimos เพื่อศึกษาบท การเล่นเป็นมนุษย์ที่ต้องคุยกับเครื่องดูดฝุ่นให้ดราม่าไม่ใช่เรื่องง่าย อุ๋มเล่นได้พอดีกับโลกของอุ้ย การเปิดเผยตัวตนลึก ๆ ของตัวเองกับแน็ตในฉากสุดท้ายเผยให้เห็นว่า ถ้าผู้กำกับได้นักแสดงดี มันยกระดับหนังได้มากเพียงใด

ความหวังใหม่

คงจะดีมากถ้า A Useful Ghost (ผีใช้ได้ค่ะ) ได้ฉายในไทย ไม่ว่าชมหรือด่า แต่การมอบพื้นที่ให้ทางเลือกใหม่ย่อมดีกว่าไม่มี คือตัวพิสูจน์ว่าเราให้คุณค่ากับความหลากหลายทางวัฒนธรรมมากเพียงใด

โปรดิวเซอร์หนังอย่าง คัทลียา เผ่าศรีเจริญ, โสฬส สุขุม และ Co-producer อย่าง Karim Aitouna และ Tan Si En มีส่วนมากที่ดันหนังมาถึงจุดนี้ ที่เทศกาลภาพยนตร์เมืองคานส์ 2025

แต่คนที่สร้างอุ้ยในจุดเริ่มต้นและน่าพูดถึง คือองค์กรที่ให้โอกาสหนังสั้นและหนังอิสระทั้งฉายหรือประกวด ไม่ว่าจะเป็นมูลนิธิหนังไทย, หอภาพยนตร์, นิตยสาร ฟิ้ว, Bioscope, Filmvirus ฯลฯ การแจ้งเกิดของอุ้ยคือหลักฐานว่างานเหล่านี้ไม่สูญเปล่า แม้คนทำจะเหนื่อยหนักแค่ไหน เลือดตาแทบกระเด็นเพียงใด แต่สุดท้ายคุณค่าของมันคือการได้สร้างคนทำหนังรุ่นใหม่เข้าสู่อุตสาหกรรม ไม่สูญหายไปด้วยเหตุผลนานัปการ

จะว่าไป คนทำหนังสั้นและหนังอิสระไม่ต่างจากผีในเรื่อง หลายคนถูกลืม ต้องไปทำอย่างอื่นเพื่อเลี้ยงชีพ

เราหวังว่าการแจ้งเกิดของอุ้ยจะทำให้คนทำหนังสั้นและหนังอิสระไม่เป็นเพียงผีแรงบันดาลใจ แต่กลับมามีชีวิต มีตัวตน ถูกมองเห็น ถูกจดจำ ในอุตสาหกรรมอีกครั้ง