นิดนก-พนิตชนก ดำเนินธรรม เป็นคุณแม่นักเขียน-นักเล่าเรื่องผู้รันวงการแม่และเด็กตั้งแต่ลูกอยู่ในท้อง ด้วยลีลามากอารมณ์ขัน มองโลกในแง่จริง 

ถ้าใครมีลูกในช่วงวัย 6 – 8 ปี เชื่อว่าบางท่านอาจคุ้นเคยและโตไปด้วยกันกับเพจ NidNok และพอดแคสต์ The Rookie Mom ที่เธอเป็นโฮสต์จัดรายการ หรือถ้าคุณพ่อคุณแม่ป้ายแดงที่เข้าสู่วงการอ่านนิทานให้ลูกฟัง ย่อมต้องคุ้นเคยกับชื่อแม่นิดนกอยู่บ้าง เธอมีบทบาทสำคัญในการร่วมสร้างสรรค์เทศกาลหนังสือภาพสำหรับเด็ก ในฐานะ Festival Manager of Bangkok Children’s Picture Book Festival เทศกาลหนังสือภาพสำหรับเด็ก กรุงเทพฯ และเป็นผู้คัดเลือกหนังสือให้กับหลายโครงการดี ๆ ด้านการเรียนรู้ในบ้านเรา 

ทุกครั้งที่แม่นิดนกเล่าเรื่องราวลงบนเพจ มักจะเต็มไปด้วยเนื้อหาที่ชวนตั้งคำถาม แม้จะเป็นเนื้อหาที่ยาวและลึก แต่ก็มีชุดความรู้อ้างอิง 

“เพราะเราไม่ใช่คุณหมอ ไม่ใช่คุณครู ไม่ใช่นักจิตวิทยา เราไม่ใช่อะไรเลย เราเป็นแค่แม่ แต่เราก็อยากใช้สัญชาตญาณในการสื่อสารได้เหมือนกัน จึงเป็นจุดที่ทำให้เรารู้สึกว่าเราต้องมีชุดข้อมูลมาสนับสนุน” 

สิ่งที่เธอทำคืออ่านข้อมูล พูดคุยกับผู้เชี่ยวชาญ จากนั้นก็เข้าสู่เฟสทดลอง เลี้ยงลูกด้วยความคิดของตัวเองผนวกสัญชาตญาณเข้าไป เนื้อหาในเพจของแม่นิดนกก็เติบโตไปพร้อมกับช่วงวัยของลูก ตั้งแต่การกิน การนอน การเรียนรู้ การอ่าน การเล่น และความคาดหวังของพ่อแม่ แต่ทั้งหมดยืนอยู่บนพื้นฐานเดิมเสมอ คือเล่าเรื่องสิ่งที่คนเป็นแม่ต้องพบเจอในชีวิตประจำวัน 

เรามีนัดกับแม่นิดนกในเช้าวันเสาร์ อาจเป็นเวลาเช้ากว่าที่ใครหลาย ๆ คนจะเริ่มงานในวันหยุด แต่สำหรับมนุษย์แม่ พวกเรามักจะเริ่มต้นวันกันตั้งแต่เช้า 

“เดี๋ยว ณนญ ตามมานะคะ ตอนนี้ขอเวลาดู ช่อง 9 การ์ตูน ก่อน” แม่นิดนกเล่าไปยิ้มไป นี่คือเวลาช่วงไพรม์ไทม์ช่วงเดียวของลูกสาววัย 8 ขวบที่จะได้รอคอยดูการ์ตูนเรื่องโปรด เธอมีกฎเล็ก ๆ ว่า ลูกสาวจะได้ดูการ์ตูนในช่วงเวลาเดียวเท่านั้น ชวนให้ตั้งคำถามว่า ท่ามกลางโลกที่มีความน่าตื่นเต้น สิ่งเย้ายวนในโลกออนไลน์เต็มไปหมด เธอพาลูกของเธอเติบโตและสนุกไปด้วยกันอย่างไร

“สิ่งที่ทำต่อเนื่องเสมอ คือการอ่านนิทาน อ่านหนังสือด้วยกัน เพราะเราเองก็โตมาในห้องสมุด”

ลูก-หลานบรรณารักษ์ 

“เราเลี้ยงลูกในวันนี้ก็มีส่วนคล้ายกับที่แม่เลี้ยงเรานะ 

“แม่ของเราเป็นครู เป็นบรรณารักษ์ เราสนิทกับแม่มาก ตัวติดกับแม่เลยก็ว่าได้ แต่เสียดายที่แม่เราจากไปแล้ว” 

แม่นิดนกขยายความคำว่า ‘ตัวติดกับแม่’ หมายถึงแม่ทำอะไรเธอเป็นเด็กก็ต้องไปด้วย เป็นชีวิตที่ไม่มีพี่เลี้ยง เวลาแม่ไปอบรม ไปเข้าค่ายยุวกาชาด เธอก็ต้องไปด้วย เธอจึงเป็นเด็กที่โตมากับทุกกิจกรรมแบบผู้ใหญ่ ได้พบเจอชีวิตจริง ไม่มีเวลามางอแงแบบเด็ก ๆ เพราะต่อให้งอแงก็จะไม่มีใครมาสนใจ 

แต่ในขณะเดียวกัน แม่ก็เลี้ยงให้เธอเติบโตมาอย่างอิสระ เชื่อมั่นในตัวเธอ ปล่อยให้ตัดสินใจเอง และรับผลของการตัดสินใจเองในทุก ๆ เรื่อง พูดได้เต็มปากว่าที่แม่นิดนกเป็นตัวของตัวเองเช่นวันนี้ เธอมีเมล็ดพันธุ์ของแม่งอกงามในตัวของเธออยู่

จนในวันที่เป็นแม่คนและได้อ่านหนังสือเกี่ยวกับการเลี้ยงเด็ก โดยเฉพาะงานเขียนของ นพ.ประเสริฐ ผลิตผลการพิมพ์ ที่เน้นย้ำเรื่องการสร้างสายสัมพันธ์ เธอยกให้ว่าคุณหมอเปรียบเป็นโยดาแห่งการเลี้ยงลูก คำว่า ‘สายสัมพันธ์’ ที่คุณหมอพูดถึงนั้น เหมือนกำลังอธิบายชีวิตวัยเด็กของเธอเอง

แนวคิดของคุณหมอให้ความสำคัญกับการสร้าง ‘แม่ที่มีอยู่จริง’ (Real Mother) คือผู้เลี้ยงดูหลักที่อยู่เคียงข้างลูกอย่างสม่ำเสมอใน 3 ปีแรก (จะเป็นแม่ พ่อ หรือใครก็ได้ แต่อย่างน้อยเด็กต้องมีคนคนนี้) เขาจะสร้างความไว้วางใจ (Trust) และสายสัมพันธ์ที่มั่นคง (Attachment) ให้กับลูก นั่นคือรากฐานของทุกสิ่ง และสิ่งนี้เองจะสร้างความมั่นคงและแข็งแรงของจิตใจให้กับเด็กตลอดชีวิตที่เหลือ ทฤษฎีนี้พิสูจน์มาแล้วว่า สายสัมพันธ์ที่มั่นคงระหว่างเธอกับแม่นั้นเต็มอิ่มมาก 

เธอเล่าว่าในวันที่แม่จากไป เธออายุ 18 ปี เป็นวัยรุ่นเต็มที่ แต่เธอแทบไม่ร้องไห้เลย เพราะรู้สึกว่าได้ทำทุกอย่างกับแม่อย่างเต็มที่แล้ว และรากฐานนี้ทำให้เธอเดินไปต่อข้างหน้าได้ 

“สายสัมพันธ์ควรเป็นเรื่องพื้นฐานที่ทุกคนทำได้ ไม่ว่าคุณจะมีฐานะหรือไม่ หรือแม้แต่อยู่ในระบบความเหลื่อมล้ำอย่างไร แต่สายสัมพันธ์เป็นสิ่งเดียวที่ง่ายที่สุดที่ผู้ใหญ่มอบให้เด็กได้ ต่อให้คุณพ่อคุณแม่ส่งลูกไปให้คุณยายเลี้ยง แต่อย่างน้อยเด็กต้องมีสายสัมพันธ์ มีความผูกพันกับคนที่เลี้ยงเขา เราคิดว่าสายสัมพันธ์นั้นจำเป็นมาก ๆ ในวันที่เราโตขึ้น อกหัก ผิดหวัง หรือทำอะไรผิดสักอย่าง เขาต้องหันมาเจอใคร”

อ่านสร้างตัวตน 

“สิ่งที่คุณหมอประเสริฐเชื่อมโยงให้ง่ายที่สุดคือการอ่าน เป็นเครื่องมือการสร้างความสัมพันธ์ระหว่างกัน” แม่นิดนกสรุปเคล็ดลับจากโยดาของเธอ ให้ทำ 3 สิ่งนี้ให้มากที่สุดในช่วง 7 ปีแรก 

นั่นคืออ่านและเล่น ใน 3 ปีแรก และเริ่มทำงานบ้านก่อนอายุ 7 ปี ที่สำคัญ เธอเป็นแม่ที่ไม่เร่งให้ลูก ‘รีบโต’ 

สอดคล้องช่วงเวลาวัยอนุบาลของน้องณนญ แม่นิดนกได้พบกับ ครูก้า-กรองทอง บุญประคอง คุณครูผู้ก่อตั้งโรงเรียนจิตตเมตต์ (ปฐมวัย) ที่เชื่อมั่นในแนวทางการเติบโตของเด็กว่า พ่อแม่ต้องเชื่อมั่นในตัวเด็กมาก ๆ เด็กทุกคนมีศักยภาพติดตัวมาตั้งแต่เกิด และเรามีหน้าที่หล่อเลี้ยงและรักษาไว้ ซึ่งสิ่งนั้นจะนำไปสู่การสร้างสายสัมพันธ์ สร้างตัวตนของเด็ก เมื่อเด็กมีตัวตนชัดเจนแล้ว ก็จะนำไปสู่การสร้าง EF* EQ และอื่น ๆ 

(EF* หรือ Executive Functions) คือทักษะสมองส่วนหน้าในการบริหารจัดการชีวิตขั้นสูง ทำหน้าที่ควบคุมความคิด อารมณ์ และพฤติกรรม เพื่อเป้าหมายที่ต้องการ)

ช่วงปฐมวัยของน้องณนญ ที่โรงเรียนจะให้ความสำคัญกับการ ‘ได้เลือก’ คุณครูจะฟังเสียงของเด็ก ๆ ทุกคน ดังนั้น เมื่อมีกิจกรรมใด ๆ อย่างน้อยต้องมี 2 ทางเลือกให้เด็กได้เลือกเสมอ เช่น ถ้ามีการแสดง จะมีชุดมาให้เลือก 3 – 4 ชุด แล้วให้เด็กเลือกว่าอยากจะใส่ชุดอะไร หรือหากได้วาดรูป เด็ก ๆ จะได้ลองชนิดของสีที่แตกต่าง เพื่อให้พ่อแม่ได้สังเกตว่าเขาเลือกอะไร เขาสนใจอะไร 

“ครูก้าบอกเสมอว่า ถ้าเรายังไม่เจอว่าลูกมีแพสชันกับเรื่องใดเป็นพิเศษ ปล่อยให้เขาค้นหาไปก่อน ถ้าเขาชอบเลข ก็ให้หา 100 วิธีในการเรียนรู้เลข ให้ได้ลองหยิบจับ ชั่ง ตวง วัด คิดคำนวณ จดบันทึกไปก่อน ให้เขาพึงพอใจกับสิ่งนั้นสุด ๆ แล้วค่อยพาไปเสริมก็ได้ สิ่งนี้ไม่ได้ช้าเกินไป

“ให้เด็กได้ฝึกใช้สัญชาตญาณ” แม่นิดนกย้ำ 

“คุยกับครูก้า เราเองก็เพิ่งได้ยินคำนี้ตอนลูกเข้าโรงเรียนคำว่า Sensory Integration (การบูรณาการประสาทสัมผัส) การฝึกฝนประสาทสัมผัสทั้ง 5 ตั้งแต่เด็ก ไม่ได้ส่งผลแค่การรับรู้เท่านั้น แต่ยังส่งผลถึงบุคลิกภาพและลักษณะนิสัยตอนโต ถ้าเด็กไม่ได้มีโอกาสบริหารเซนส์เลย โตขึ้นเขาก็จะเป็นคนเซนส์ไม่ดี นั่งประชุมอยู่ก็ไม่รู้ว่าบรรยากาศกำลังเครียดอยู่ หรือเรื่องง่าย ๆ แค่จัดของหลังรถ จะรู้ได้ว่าควรจัดลำดับความสำคัญตรงไหน” 

เธอเล่าว่าทุกเช้าที่โรงเรียนลูกจะฝึกให้เด็กคลานเป็นหมาเพื่อบริหารเอ็นข้อต่อ ให้ลองสัมผัสทางเดินที่มีสัมผัสหลากหลาย หิน ทราย หรือพื้นที่แหลมคม เด็กที่เซนส์ดี ๆ ก็จะมองว่าถ้าเป็นพื้นแหลม ๆ เราจะไม่กระโดดเพราะอาจจะเจ็บ ถ้าเจอพื้นนุ่ม ๆ จึงกระโดดได้ และเขาจะไม่มีปัญหาในการเล่นกับเพื่อน เพราะเขาจะรู้จังหวะแรงของตัวเอง ทั้งหมดคือการรับรู้ที่ละเอียด และจะนำไปสู่การใช้ชีวิตที่ละเอียด

ซึ่งการอ่าน การเล่น การทำงาน คือพื้นฐานในการขยายสัญชาตญาณ (Sensory) เช่นกัน
แม่นิดนกเล่าตัวอย่างเรื่องเซนส์ของเด็ก 8 ขวบง่าย ๆ ว่า ลูกสาวของเธอไม่ใช่สายหวาน ในขณะที่เพื่อนสาวตัวน้อยเริ่มชอบกระซิบกระซาบ เมาท์มอยตามวัย ณนญจัดการความรู้สึกที่ไม่อยากฟังเพื่อนเมาท์มอยด้วยการบอกเพื่อนว่า เราขอไปห้องน้ำก่อน สะท้อนวิธีเลี่ยงความรู้สึกของเด็ก 8 ขวบที่ละเอียดอ่อน 

รูมเมตห้องสมุด 

แม่นิดนกนิยามว่าเธอเป็นลูกสาวบรรณารักษ์ที่มีความผูกพันกับหนังสือแบบ ‘เพื่อนคนหนึ่ง’ แต่ขอเป็นเพื่อนที่อยู่ใกล้ ๆ ไม่ผูกมัด (ว่าต้องอ่านทุกเวลา) เธอรู้ว่าหนังสือจะรอเธออยู่เสมอ หนังสือคือเพื่อนที่ทำให้ไม่รู้สึกโดดเดี่ยว เคว้งคว้าง ซึ่งถ้าเธอมีเพื่อนสนิทเป็นหนังสือ เธอก็อยากจะให้ลูกสาวสนิทกับสิ่งนี้ด้วย

“เราคิดว่าสภาพแวดล้อมมีส่วนสำคัญมากเหมือนกัน เราโตมาด้วยอะไร เราก็มีแนวโน้มจะผูกพันกับสิ่งนั้น เหมือนที่เราเองก็โตมาในห้องสมุด บางทีฟังก์ชันของหนังสืออาจจะไม่ได้เพื่อการอ่านก็ได้นะ อาจจะเพื่อมาเป็นของเล่นก็ได้” 

เมื่อต้นปี เธอโพสต์ภาพลูกสาวก้มหน้าก้มตาอ่านหนังสือในห้องหนังสือที่บ้าน ฉากหลังเป็นตู้หนังสือใบใหญ่ อัดแน่นไปด้วยหนังสือทั้งของแม่และของลูก จากเดิมห้องนี้เคยเป็นห้องของเล่นอย่างหนักหน่วงในช่วงโควิด-19 ปัจจุบันปรับมาเป็นตู้นิทานตามช่วงวัย แต่ต่อให้ 8 ขวบ อ่านหนังสือเองได้ ลูกสาวก็ยังสนุกที่จะให้แม่ช่วยอ่านให้ฟังอยู่ 

เป็นลูกสาวคุณแม่บรรณารักษ์ แม่นิดนกเดินตามรอยคุณแม่ตัวเอง แต่ห้องสมุดของเธอขยายกว้างใหญ่กว่านั้น ครั้งหนึ่งเธอเคยเปิดร้านหนังสือออนไลน์ ที่ชื่อว่า ‘BooksBunny ร้านหนังสือตราเด็กส่งกระต่าย’ คอยแนะนำหนังสือน่าอ่านให้แม่ ๆ เอฟกันรัว ๆ และในช่วง 3 ปีที่ผ่านมา บทบาทของเธอในแวดวงการอ่านชัดเจนขึ้นในฐานะ Festival Manager เทศกาลหนังสือภาพสำหรับเด็ก ทำหน้าที่คัดสรรหนังสือ ออกแบบนิทรรศการ สร้างสรรค์เนื้อหา และสร้างบรรยากาศการอ่านที่มีทั้งเวทีเล่านิทานและพื้นที่ให้พ่อแม่ลูกนั่งอ่านหนังสือด้วยกัน

แม่นิดนกขยายความว่า หนังสือภาพต่างจากหนังสือนิทาน เพราะในศัพท์สากล Picture Book คือหนังสือที่เล่าเรื่องด้วยภาพ จะมีตัวหนังสือหรือไม่ก็ได้ เด็กเล็กอ่านโลกด้วยภาพตั้งแต่จำใบหน้าแม่ อ่านตัวอักษรเป็นภาพ ดังนั้น หนังสือภาพที่สร้างอย่างละเอียดอ่อนโดยศิลปิน จึงเชื่อมโยงกับการพัฒนา Sensory เด็กจะอ่านภาพ คาดเดา จินตนาการจากสีหน้า ตัวละคร และเหตุการณ์ 

ครูก้าบอกเสมอว่านี่คือการฝึก ‘อ่านโลก’ คือการอ่านสีหน้า อากาศ ต้นไม้ และสถานการณ์ ซึ่งต้องเกิดจาก Input ที่ร่ำรวยมาก ๆ จากหนังสือที่เขาได้อ่าน ซึ่งเป็นสื่อเดียวที่เหมาะกับเด็กเล็ก ในต่างประเทศ จะใช้คำว่า Picture Book ตั้งแต่ 0 – 99 ปี แปลว่าหนังสือภาพเหมาะสำหรับทุกคน

เธอเคยจัดหนังสือภาพให้กับผู้ที่ทำโครงการอ่านหนังสือในเรือนจำ ได้ข้อมูลว่า อุปสรรคหนึ่งของคนที่อยู่ในเรือนจำบางส่วน คือเขาอาจยังอ่านหนังสือไม่คล่อง หากเราส่งหนังสือเนื้อหาประวัติศาสตร์ไป เขาจะอ่านไม่ได้ หรือเมื่อส่งหนังสือภาพไป มีภาพ มันสื่อสารกับพวกเขาได้ หรือหนังสือภาพบางเล่มก็สื่อสารกับผู้สูงอายุหรือกลุ่มคนชาติพันธุ์

มีช่วงหนึ่งเธอเองก็เคยสงสัยเหมือนกันว่าสิ่งที่เธอทำอาจดูโลกสวย เพราะเธอเติบโตมากับหนังสือ แต่หลาย ๆ ครอบครัวไม่ได้มีโอกาสแบบนั้น จนเธอได้ยินเรื่องจากนักส่งเสริมการอ่านที่ยโสธร ซึ่งไปอ่านหนังสือให้เด็กในครอบครัวที่เป็นใบ้กันมาหลายรุ่น และเด็กคนนี้ฝึกพูดได้ เมื่อมีคนคอยอ่านหนังสือให้เขาฟัง

“เคยมีคุณแม่ท่านหนึ่ง เครียดมาก มาคุยด้วย บอกลูกไม่ชอบอ่านหนังสือเลย เราเลยแนะนำหนังสือ แก๊งเหมียวจอมป่วน ลองดูสิคะ คุณแม่ถามว่า หนังสือเล่มนี้สอนอะไร เราตอบว่าไม่สอนอะไรเลยค่ะ บางเรื่องก็แค่ตลก สนุก แต่สิ่งสำคัญคือได้ปลูกฝังทัศนคติให้เด็กว่า เราออกไปตามหาหนังสือสนุก ๆ มาอ่านอีกดีกว่า ซึ่งเรากำลังสร้างเด็กที่อยากเรียนรู้ผ่านหนังสือ และเขาจะรู้สึกว่าโลกนี้มีอะไรน่าเรียนรู้อีกเยอะ”

ก่อนจากกัน เราชวนคุยทิ้งท้ายว่า เฟสต่อไปในการเลี้ยงลูกวัยประถมของเธอจะเป็นอย่างไร เธอเล่าว่าเร็ว ๆ นี้คงเข้าสู่เฟสแห่งการเรียนรู้ที่เข้มข้นขึ้น ที่ผ่านมาแม่นิดนกไม่เคยส่งลูกเรียนพิเศษวิชาการใด ๆ แต่ต่อจากนี้ในวัย ป.3 ลูกกำลังจะเป็นเจ้าของการเรียนรู้ของตัวเอง ซึ่งถือเป็นทักษะที่สำคัญมาก ๆ ในอนาคตหากลูกอยากจะรู้ลึกในสิ่งใด เขาจะรู้ว่ามีวิธีใดบ้างที่จะได้มาซึ่งความรู้นั้น ๆ 

แต่สิ่งสำคัญที่คนเป็นแม่จะต้องไม่ลืม เธอหยิบยกการไปฟังเสวนาของ พญ.ดุษฎี จึงศิรกุลวิทย์ ผู้อำนวยการสถาบันสุขภาพจิตเด็กและวัยรุ่นราชครินทร์ ตอนหนึ่งเอาไว้ว่า 

สิ่งเดียวถ้าจะขอจากผู้ใหญ่ตอนนี้ ก็คือเพิ่มผู้เลี้ยงเด็กที่มีความสุข 

ปัญหาของพ่อแม่ยุคใหม่คือมีความกังวลมากเกินไป เรื่องเรียน พัฒนาการ และอนาคต จนลืมว่าความสุขของคนเลี้ยงเด็กสำคัญที่สุด และเธอจะโฟกัสเรื่องเดิม คือการเป็นแม่ธรรมดา ๆ ที่มีความสุข นำไปสู่การเลี้ยงลูกให้มีความสุข 

และคืนนี้ เธอจะรับหน้าที่อ่านนิทานก่อนนอนให้ลูกเช่นเดิม