*(อาบี ในภาษาอาหรับ แปลว่าพ่อ) ในบทสัมภาษณ์นี้ เราขอใช้คำว่า อาบี แทนคำว่าพ่อ ในบางช่วง)
ก่อนจะมาเป็นนักจดหมายเหตุในปัจจุบัน หลี-อภิรัฐ เจะเหล่า เป็นนักโบราณคดีมากว่า 14 ปี
งานหลักคือเป็นคนออกสำรวจ ขุดค้นแหล่งโบราณคดี และควบคุมงานบูรณะโบราณสถาน จนเมื่อมี ชาฟิก ลูกชายคนแรก เขามีงานหลักเพิ่มอีกหนึ่งงานคือการเป็นพ่อ เมื่อครั้งลูกยังเล็ก ปู่ย่าบนเกาะลิบง จังหวัดตรัง นับเป็นกำลังสำคัญในการเลี้ยงดู แต่เมื่อเด็กน้อยเริ่มรู้ภาษา เริ่มรู้ว่าตัวเองอยากอยู่ใกล้ชิดใคร เด็กน้อยก็เริ่มอยากไปทำงานกับพ่อบ้าง ซึ่งฟังเป็นเรื่องธรรมดา พ่อแม่หลาย ๆ บ้านก็เลือกเลี้ยงลูกใกล้ชิดโดยพามาที่ทำงานของตัวเองเสียเลย
แต่ต่างกันที่ห้องทำงานของเขา คือแหล่งโบราณคดีหรือโบราณสถาน
เหตุผลที่บทบาทหน้าที่นี้อยู่ในมือของพ่อเป็นหลัก เพราะช่วงนั้น อุมมี (ในภาษาอาหรับแปลว่า แม่) กำลังศึกษาต่อปริญญาเอกและตั้งครรภ์ลูกคนที่ 2 ครอบครัวจึงตกลงกันว่าเขาจะดูแลชาฟิกในช่วงที่ลูกยังไม่เปิดภาคเรียน นี่จึงเป็นจุดเริ่มต้น (อย่างเป็นธรรมชาติ) ของคุณพ่อนักโบราณคดีที่กระเตงเด็กน้อยชาฟิกในวัยตั้งแต่ 3 – 4 ขวบ ไปตามไซต์งานโบราณสถานต่าง ๆ
“เวลาไปบูรณะโบราณสถานหรือสำรวจแหล่งโบราณคดีพื้นที่ใหม่ ๆ เราจะพาลูกไปด้วย จริง ๆ ก็เป็นเรื่องลำบาก แต่เราคุยกับลูกก่อนว่า ถ้าไปที่นั้น ๆ ลูกจะเจอกับอะไรบ้าง ถ้าลูกบอกว่าไม่เป็นไร ไม่กลัวยุง ไม่กลัวแมลง โอเคพร้อม ก็จะพาไปด้วยกัน”
เด็กน้อยชาฟิกจึงเติบโตมาโดยมีเพื่อนร่วมงานของพ่อ ลุงป้าน้าอาให้ความเอ็นดู (จะว่าช่วยกันเลี้ยงก็ได้) อภิรัฐให้ความเห็นว่า เวลาหอบลูกมานอนที่ไซต์งาน หลัก ๆ คือให้ลูกเติบโตและเล่นอย่างเป็นธรรมชาติ เล่นดิน เล่นทราย และคอยดูอย่าให้เกิดอุบัติเหตุก็เพียงพอ บางวันได้เข้าถ้ำ ส่องไฟฉาย บางวันก็ผูกเปลนอนที่ไซต์โบราณสถาน บางวันก็มีหน้าที่เล็ก ๆ ช่วยล้างโบราณวัตถุ ความสนุกส่งต่อเป็นรุ่น ๆ ตั้งแต่รุ่นพี่ชายคนโต ตามมาด้วยก็ ชิฟาอ์ ลูกสาวคนที่ 2
สำนักงานมีทั้งนักโบราณคดีและช่างศิลปกรรมที่ทำงานอนุรักษ์โบราณสถาน เด็ก ๆ จึงเติบโตมาท่ามกลางนักโบราณคดี มีลุงที่เป็นช่างศิลปกรรม ประดิษฐ์ของเล่นให้ ไปดูช่างเขียนแบบ บางวันมีก็ตามไปสำรวจพื้นที่ เด็ก ๆ จึงซึมซับกับชีวิตตรงนี้ไปโดยปริยาย
“บางครั้งเราต้องไปคุมงานบูรณะโบราณสถานที่เขาศรีวิชัย จังหวัดสุราษฎร์ธานี ต้องบรรยาย นำชมให้นักเรียน นักศึกษาที่มาทัศนศึกษา ลูกก็คอยเดินตามไปฟังไกล ๆ อย่างไม่รบกวน ขอแค่มาฟังด้วย เขาก็สนุกแล้ว”
การที่ลูก ๆ เติบโตมาแวดล้อมด้วยนักประวัติศาสตร์ นักโบราณคดี อภิรัฐมองว่า อย่างน้อย เด็ก ๆ จะเรียนประวัติศาสตร์สนุกขึ้น เข้าใจว่าโบราณสถานคืออะไร แหล่งโบราณคดีคืออะไร และได้รู้แหล่งโบราณสถานสำคัญของภาคใต้ในพื้นที่ที่เขาเติบโตอย่างดี
“และการที่เขาฟังลุงป้าน้าอาบอกเล่า ทำให้เขาเกิดความสนใจอยากถามต่อ รู้ต่อ ไปจนถึงอ่านต่อเอง ความรู้เรื่องประวัติศาสตร์มีอยู่รอบตัว ตั้งแต่การ์ตูน ยอดนักสืบจิ๋วโคนัน ไปจนถึงการ์ตูนความรู้ชุดเอาตัวรอดทั้งหลาย ก็มีเกร็ดประวัติศาสตร์แฝงอยู่เป็นเรื่องสนุก” อภิรัฐเล่าถึงจุดเริ่มต้นในการรักการอ่านของลูก ๆ
อาบี “อ่านหน่อย”
ชาฟิกติดอาบีและการอ่านหนังสือก่อนนอนของอาบีมาก มากถึงขนาดที่มี 1 พันธกิจสำคัญ ถ้าสัปดาห์ไหนอาบีต้องไปสำรวจแหล่งโบราณคดีที่ห่างไกล ห่างบ้านนานเป็นสัปดาห์ เขาจะต้องให้ลูกชายเลือกหนังสือ 3 – 4 เล่ม เก็บใส่กระเป๋า ตกกลางคืน อาบีมีหน้าที่วิดีโอคอลอ่านหนังสือให้ลูกฟัง ซึ่งบางครั้ง เช้าวันต่อมา อุมมีจะโทรมาบอกว่า เมื่อคืนเธออ่านจนหลับไปนะ อ่านยังไม่จบ
ย้อนไปช่วงเวลาที่ชาฟิกกำลังโต เป็นช่วงที่โควิด-19 โลกการศึกษาถูกสั่งให้หยุดหมุน แม้จะเรียนออนไลน์ก็ศึกษาได้ไม่เข้าใจเต็มร้อย ชาฟิกอ่านหนังสือไม่ออกจนถึง ป.3 เทอม 1 อภิรัฐบอกเล่าด้วยน้ำเสียงปราศจากความกังวลใด ๆ
“ถ้าเป็นคนอื่นคงกังวลนะ ลูกเรียน ป.3 แล้วยังอ่านหนังสือไม่ออก ส่วนตัวเราเฉย ๆ เพราะรู้สึกว่า ถึงลูกจะยังอ่านหนังสือไม่ออก แต่เขาคะยั้นคะยอให้เราอ่านให้ฟังเสมอ เขายังอยากรู้ว่าหนังสือเรื่องนี้เขียนถึงอะไร ตราบใดที่ลูกยังอยากรู้ เราไม่เคยกังวล ผลปรากฏว่าเมื่อชาฟิกเรียน ป.3 เทอม 2 เมื่ออ่านได้แล้ว สรุปคืออ่านไม่หยุด ไปยืมหนังสือที่ห้องสมุดทุกวัน อ่านเล่มต่อเล่ม จนกระทั่งครูมอบเกียรติบัตรหนูน้อยยอดนักอ่านให้” เขาหัวเราะเมื่อจบประโยค จนเรารู้สึกว่าลูกจะเป็นหนูน้อยยอดนักอ่านได้ ทั้งหมดก็มีจุดเริ่มต้นจากการมีคุณพ่อยอดนักอ่านเช่นกัน
ลูกทุกคนชอบให้พ่ออ่านหนังสือให้ฟัง ภาพที่คุ้นตาในบ้าน ถ้าอาบีเริ่มต้นอ่านหนังสือให้พี่คนโตฟัง ชิฟาอ์ ลูกสาวคนรองก็จะต่อคิว ได้เวลาหนูบ้าง อ่านให้พี่เสร็จก็ขอเป็นคิวอ่านเรื่องนี้ให้หนูด้วย แต่ชิฟาอ์นับว่าอ่านหนังสือได้เร็ว ถ้าพ่อแม่ไม่ได้อ่านให้ ก็จะหาหนังสือหยิบมาอ่านเอง จนมาถึงคิว ชิฮาบ ลูกชายคนสุดท้อง เนื่องจากเห็นภาพคุ้นตาที่พี่ 2 คนอ่านหนังสือ เขาจะไปหยิบหนังสือมาเปิดดูตั้งแต่เล็ก อ่านไม่ออกไม่เป็นไร ขอให้ได้นอนเปิดดูทีละหน้าก็สมใจเด็กน้อย
“เราไม่ได้มองว่าการอ่านต้องเป็นหน้าที่หรือเป็นสิ่งจำเป็นของทุกครอบครัวนะ แต่มองเป็นกิจกรรมง่าย ๆ ที่พ่อแม่ลูกทำด้วยกันได้ ในฐานะพ่อแม่ เราควรมีกิจกรรมอะไรสักอย่างที่เป็นกิจวัตร ทำให้ลูกเกิดความผูกพัน เพียงแต่บ้านเราเลือกเป็นการอ่าน ซึ่งทำได้ง่ายที่สุด” อภิรัฐเล่าอย่างถ่อมตัว
และการอ่านคล้ายเป็นกุญแจสำคัญที่เปิดประตูโลกกว้างให้กับลูก ๆ ของเขาอีกหลายมิติ จากความสนใจใคร่รู้ในหนังสือต่อยอดเป็นกิจกรรมง่าย ๆ รอบบ้าน ทุกวันนี้แม้ลูกคนโตกับคนกลางจะอ่านหนังสือเองได้แล้ว แต่เด็ก ๆ ก็ยังต้องการฟังเรื่องเล่าจากอาบีอยู่
อาบีมีหน้าที่พาเด็ก ๆ สำรวจแมลงรอบบ้าน และใช้แอปพลิเคชัน iNaturalist ร่วมหาคำตอบ เด็ก ๆ จะสำรวจแมลงและผีเสื้อที่น่าตื่นเต้น อาบีถ่ายและส่งรูปแมลงที่ไม่รู้จักเข้าไปในแอปฯ สังคมออนไลน์ในแอปฯ จะช่วยกันหาคำตอบว่านี่คือตัวอะไร ถ่ายคืนนี้ พรุ่งนี้เช้าลูก ๆ จะคอยทวงถามว่า อาบีถ่ายภาพผีเสื้อไปแล้ว ไปเช็กหรือยัง ได้คำตอบไหมว่าผีเสื้อพันธุ์อะไร หรือชิฮาบ ลูกชายคนเล็กที่ชอบนั่งจ้องมด และชอบเรียกอาบี เรียกพี่ ๆ มาดูด้วยกัน สิ่งเหล่านี้เป็นอีกหนึ่งสิ่งที่ต่อยอดและทดแทนการอ่านหนังสือได้ นั่นคือ การเล่าเรื่องหรือสร้างบทสนทนาจากสิ่งรอบตัว
‘อะมานะฮฺ’ เป็นพ่อ เป็นหน้าที่
ความแตกต่างในการเลี้ยงดูลูกทั้ง 3 คน แม้พวกเขาเติบโตในช่วงเวลาใกล้ ๆ กัน แต่หากบริบทในครอบครัวที่แตกต่างกัน ย่อมส่งผลให้นิสัยใจคอของลูก ๆ ก็ไม่เหมือนกัน
ปัจจุบันลูก ๆ ทั้ง 3 อายุ 10 ขวบ 7 ขวบ 4 ขวบ คนโตเติบโตมาในยุคที่ตะลอน ๆ ไปกับพ่อ เป็นโลกที่น่าสำรวจ เต็มไปด้วยความสนใจใคร่รู้ ลูกสาวคนกลางเติบโตมาโดยเรียนรู้จากพี่ชาย จึงมีทักษะส่วนตัวเรียนรู้ได้เร็ว ส่วนคนเล็กเติบโตมาในยุคที่ครอบครัวมั่นคงแล้ว มีทุกคนพร้อมสนับสนุน จึงเป็นเด็กมั่นใจ กล้าลอง
เมื่อ 3 ปีที่แล้วอภิรัฐเลือกผันตัวจากนักโบราณคดีที่มีโอกาสเติบโตทางสายงาน มีโอกาสเดินทาง โยกย้ายพื้นที่การทำงานสู่การเป็นนักจดหมายเหตุที่เน้นทำงานในสำนักงานเป็นหลัก แต่ขอบเขตการงานยังคล้ายเดิม หน้าที่ของนักจดหมายเหตุคือการรวบรวมเอกสาร ภาพถ่ายต่าง ๆ รวมทั้งประเมินคุณค่าเอกสารที่หน่วยงานต่าง ๆ ส่งมาว่ามีคุณค่าทางประวัติศาสตร์หรือไม่ เพื่อเก็บเป็นเอกสารจดหมายเหตุต่อไป
เขาตัดสินใจวางแผนลงหลักปักฐานทำงานที่จังหวัดยะลา และสร้างบ้านที่จังหวัดนราธิวาส เดินทางจากบ้านไปที่ทำงานใช้เวลา 2 ชั่วโมง โดยมีเหตุผลหลัก คือเพื่อที่จะได้ใกล้ชิดลูก ๆ
“เราเป็นมุสลิม ความเชื่อด้านศาสนามีผลกับชีวิตพอสมควร เราแค่อยากกลับไปดูแลลูก ตามหลักการอิสลามแล้ว ลูกเป็นอามานะฮฺ แปลว่าหน้าที่และความรับผิดชอบของคนเป็นพ่อ การเป็นลูกก็ต้องรับผิดชอบพ่อแม่ของเราต้องดูแล เมื่อเป็นพ่อแม่ก็ต้องมีความรับผิดชอบมีหน้าที่ดูแลด้วยความรักความใส่ใจต่อลูก เมื่อจากโลกนี้ไปแล้ว พระเจ้าจะถามเรานอกจากการประพฤติตัวดีหรือไม่ดีอย่างไรแล้ว การทำหน้าที่พ่อแม่หรือลูกก็จะถูกสอบสวนเช่นกัน
“ลูก ๆ เติบโตทุกวัน วันหนึ่งถ้าเขาเติบโตไปอีกก้าว เราอาจจะไม่ได้ใกล้ชิดเหมือนทุกวันนี้ ดังนั้น ช่วงเวลา 10 ปีแรกของชีวิตลูก เราจะทำหน้าที่ให้เต็มที่” เขาเล่าด้วยน้ำเสียงราบเรียบแต่มั่นใจถึงเป้าหมายหลักของชีวิต
ภาพ : อภิรัฐ เจะเหล่า
