อรรถพร ศรีเหรัญ คือผู้อำนวยการองค์การสวนสัตว์แห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ รับผิดชอบสวนสัตว์ 7 แห่งทั่วประเทศ

ก่อนหน้านี้เขาคือผู้อำนวยการสวนสัตว์เปิดเขาเขียว สวนสัตว์ที่มีการจัดการและดูแลสวัสดิภาพสัตว์ดีที่สุดในประเทศ

เขาเป็นนักกฎหมาย แต่เลือกมาทำงานสวนสัตว์เพราะประโยคเด็ดจากปลายปากกาของ อัลแบร์ กามูส์

เขาพัฒนาสวนสัตว์เปิดเขาเขียวจากสถานที่ท่องเที่ยวปลายแถวของจังหวัดชลบุรี จนกลายมาเป็นไวรัลระดับโลก

เขาเป็นคนคิดนอกกรอบ ช่างคิด ทำคอนเทนต์เก่ง รู้ความต้องการของสื่อ และรู้ใจคนดู เหนืออื่นใด เขาอยากเห็นสวนสัตว์ไทยพัฒนาเทียบเท่าสวนสัตว์ชั้นนำของโลก

สิ่งที่ทุกคนเห็นและตัดสินสวนสัตว์คือส่วนจัดแสดง แต่เขาย้ำตลอดว่างานหลักของสวนสัตว์คือการอนุรักษ์วิจัย ซึ่งเป็นสิ่งที่นักท่องเที่ยวอาจจะไม่เห็น เพราะไม่ใช่แค่อนุรักษ์วิจัยในกรง แต่ยังรวมไปถึงในธรรมชาติด้วย

เราไปคุยกับเขาที่สวนสัตว์เปิดเขาเขียว แต่ชวนคุยเรื่องราวมากมายรวมไปถึงสวนสัตว์แห่งใหม่ที่เต็มไปด้วยแนวคิดล้ำสมัยของโลก

เรื่องหมูเด้งตอนนี้น่าตื่นเต้นแล้ว เรื่องราวของสวนสัตว์ไทยในอนาคตก็ยังคงน่าตื่นเต้นอยู่

ประเทศไทยกำลังจะมีแพนด้าคู่ใหม่จริงไหม

เป็นเรื่องเชิงนโยบายระดับรัฐบาลกับรัฐบาล หารือกันมาหลายเวทีแล้ว ตั้งแต่ยุค คุณเศรษฐา ทวีสิน เป็นนายกรัฐมนตรี เวลาคุยกับผู้นำจีน เรื่องหนึ่งที่เราคุยคือเราเคยมีแพนด้า แต่ตายไปแล้วด้วยโรคชราตามวัย เราจะนำแพนด้ามาเมืองไทยได้อีกไหม มีการสั่งการลงมาให้องค์การสวนสัตว์ฯ รายงานความเป็นไปได้ในการรับแพนด้ามาดูแล เราเคยเลี้ยงแพนด้าอยู่ 20 ปี มีความรู้ บุคคลากร เราฝึกคนจนเก่งเรื่องแพนด้า มีทั้งประสบการณ์ที่ดีและร้าย ดีคือทำให้มีลูกได้ ร้ายคือส่วนแสดงไม่เหมาะสม เพราะตอนนั้นเราไม่มีความรู้เลย ถ้ากลับมาอีกครั้งเรารู้แล้วว่าต้องปรับอย่างไร เดือนกรกฎาคมปีหน้าจะเป็นวาระครบ 50 ปีความสัมพันธ์ไทย-จีน เรายังมีเวลาคิดอีก 8 เดือน

หมายความว่าปีหน้าเราจะได้เห็นแพนด้าในไทย

ยัง มีอีกหลายขั้นตอน ทั้งเรื่องการสร้างบ้านใหม่ให้แพนด้าในสวนสัตว์เชียงใหม่ที่เก่าคับแคบไป ปรับปรุงใหม่ก็ต้องรื้อทิ้งทั้งหมด เราเลยเลือกสร้างใหม่ ต้องมาดูว่างบประมาณเบื้องต้นเท่าไหร่ ใครจ่าย รัฐ เอกชน หรือร่วมทุน

ส่วนการเตรียมหมี จะเอาตัวไหน ลูกหลานใคร เราอยากได้หลานของหลินปิง ตอนนี้หลินปิงออกลูกมา 4 รุ่นแล้ว 2 รุ่นเป็นลูกแฝด ถ้าเป็นหลานหลินปิง เป็นเหลนช่วงช่วงกับหลินฮุ่ย ก็จะมีความผูกพันกับไทย

ทำไมเราต้องส่งหลินปิงคืนจีน

เป็นกติกาที่จีนกำหนดไว้ว่า ถ้าแพนด้ามีลูกต้องส่งคืนจีนก่อนอายุ 2 ปี เพราะเดี๋ยวจะเรียนภาษายาก หลินปิงเกิดและโตที่เชียงใหม่ คนเลี้ยงอู้กำเมืองด้วย เราตื๊อจีนให้หลินปิงอยู่จนถึงอายุ 4 ปี เราต้องให้พี่เลี้ยงตามไปด้วยเพราะหลินปิงฟังภาษาจีนไม่ออก ไม่ปฏิบัติตามคำสั่ง ต้องค่อย ๆ สอนให้เขารู้จักคำสั่งว่า นอน หมอบ ถอยไป เขาคงจะฟังจากจังหวะเสียงนั่นแหละ

การดูแลแพนด้าในไทยต้องใช้เงินมหาศาล ทำไมถึงคิดว่าคุ้ม

เรื่องแรกคือการอนุรักษ์ เป้าประสงค์ของการเลี้ยงแพนด้านอกถิ่นอาศัยคือการทำโครงการวิจัยและอนุรักษ์แพนด้านอกแผ่นดินใหญ่ ซึ่งเราประสบความสำเร็จเพราะได้ลูกแพนด้า ได้ความรู้ ได้ผลงานวิชาการ ได้หลักคิดในการดูแลลูกแพนด้านอกถิ่นอาศัย ซึ่งแชร์ความรู้นี้ในหมู่นักอนุรักษ์แพนด้าทั่วโลก ได้คุณหมอที่มีความรู้เรื่องการผสมพันธุ์แพนด้า เช่น น.สพ.ดร.บริพัตร ศิริอรุณรัตน์ สอง ได้เรื่องความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ สาม เวลาแพนด้าไปอยู่ที่ไหนจะได้เรื่องเศรษฐกิจ เพราะมีคนเข้าไปชม สุดท้าย สวนสัตว์มีรายได้เพิ่มขึ้น ซึ่งก็นำกลับไปใช้กับโครงการอนุรักษ์สัตว์ท้องถิ่นอื่น ๆ

เมืองไทยไม่มีแพนด้าในธรรมชาติ เราจะมีความรู้เรื่องแพนด้าไปทำไม

เราไม่ได้มองที่ประเทศไทย แต่มองที่โลก นกกระเรียนเราประสบความสำเร็จในการขยายพันธุ์คืนสู่ธรรมชาติที่ไทย แต่เรายังอยากเอาไปปล่อยที่เวียดนาม จีน ถ้าทั้งโลกสมบูรณ์พร้อมกัน ถึงจะเรียกว่าประสบความสำเร็จจริง การมีความรู้เรื่องแพนด้าคนของเราก็เก่งขึ้น แล้วใช้หลักการนี้ทำกับสัตว์อื่น ๆ ได้ หลัง ๆ เราเริ่มขยายพันธุ์สัตว์อื่น ๆ ด้วยการย้ายฝากตัวอ่อนในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม เราเพาะพันธุ์แพนด้าได้ซึ่งรอบปฏิสนธิปีหนึ่งครั้งเดียว ถ้าเราทำเรื่องยาก ๆ ได้ เรื่องง่าย ๆ ก็น่าจะทำได้ดีขึ้น

คุณจบกฎหมายทำไมถึงมาทำงานสวนสัตว์

เรียนจบผมก็ทำงานสำนักงานทนายความ ทำอยู่ปีกว่า ๆ ก็พบว่าอาชีพนี้ไม่เหมาะกับเรา เพราะอาจจะต้องเอาเปรียบผู้คน ถ้าเป็นทนายฝั่งจำเลย เราต้องสู้ให้เขาไม่ผิดให้ได้ มันขัดต่อคุณธรรมในใจพอสมควร แต่อาชีพทนายรับจ้างว่าความให้ใครก็ต้องทำให้เขาชนะ ถ้าทำไม่เต็มที่ก็เหมือนละเมิดจริยธรรม ผมไม่อยากได้เงินจากการฝืนความรู้สึก

ผมเรียนนิเทศศาสตร์ที่มหาวิทยาลัยรามคำแหงด้วย เมื่อ 30 กว่าปีก่อนมีช่องทางสื่อสารไม่มาก วิทยุ โทรทัศน์ หนังสือพิมพ์ ผมสะดุดช่องทางที่เรียกว่า บอกต่อกันไป หรือ Word of Mouth คือการทำให้คนเล่าเรื่องนี้ต่อไปเรื่อย ๆ ในยุคที่ไม่มีเทคโนโลยี มันไม่ได้สร้างอิมแพกต์มาก แต่มีน้ำหนักมากในการชวนให้คนทำอะไรสักอย่าง ผมเลยชอบ

ลาออกแล้วทำอะไรต่อ

กลับมาบ้านที่ชลบุรี ผมเป็นคนบางพระ เกิดและโตที่นี่ เรียนจบ พ.ศ. 2530 เขาเขียวเพิ่งอายุ 10 ปี สวนสัตว์ด้านล่างยังโล่งอยู่เลย ตอนนั้นคนที่มาทำงานสวนสัตว์มีแต่งานเลี้ยงสัตว์ แซวกันว่าไปแปรงฟันฮิปโปฯ อาบน้ำช้าง ไม่มีใครสนใจ แทบไม่มีพนักงานจบปริญญาตรีเลย สวนสัตว์ยุคแรกอย่างเขาดินคนปรามาสว่าเป็นคุกของสัตว์ เพราะมีกรงเรียงเป็นตับ มีป้ายชื่อสัตว์ แล้วก็มีนักท่องเที่ยวเอาไม้ไปแหย่ให้สัตว์เคลื่อนไหว

พอผู้บริหารไปเห็นสวนสัตว์ดี ๆ ในต่างประเทศก็เริ่มเขียนแผนพัฒนาเขาเขียว อันดับแรก คือคนที่มาดูแลสวนสัตว์ เมื่อก่อนมีแต่คนจบ ป.6, ม.3 แค่พอเลี้ยงสัตว์เป็น งานมีแค่โยนอาหารให้สัตว์ กวาดพื้นทำความสะอาด รดน้ำต้นไม้ จะพัฒนาองค์กรได้ยังไง ก็เลยเปิดรับวุฒิปริญญาตรีหลายสาขา คนยังถามเลยว่าผมจะไปทำอะไรในสวนสัตว์ แต่เราเบื่องานที่กรุงเทพฯ พี่ที่นี่บอกว่ามาช่วยกันหน่อยเถอะ ถ้าหาคนไม่ได้อาจจะต้องปรับองค์กรลง

ตำแหน่งของคุณคือ

นักวิชาการวางแผน วุฒิปริญญาตรี เงินเดือน 6,870 บาท ก่อนมาผมเป็นผู้ช่วยผู้จัดการฝ่ายนิติกรรมสัญญา เงินเดือน 28,000 บาท แต่ผมที่บ้านมีธุรกิจส่วนตัวอยู่แล้ว เงินทองว่ากันทีหลัง หัวหน้าเก่าของผมบอกว่าที่นี่คือบ้านเรา พัฒนาเสร็จก็คือห้องรับแขกของเมืองเรา ฟังแล้วก็จริง ทำงานนี้แหละ เพื่อนฝูงที่กรุงเทพฯ พูดเชิงเหยียด ๆ ว่างานที่สวนสัตว์ไม่เห็นมีเกียรติอะไรเลย ที่นี่ห้องทำงานของผมแคบ แต่ห้องรับแขกผมใหญ่กว่าคุณก็แล้วกัน เดินออกมาเจอสวนใหญ่ขนาดนี้ที่ไหนจะมี ไม่เป็นไรหรอก ก็ผมชอบของผมแบบนี้

คุณชอบอะไรในสวนสัตว์

ผมไม่ได้รักสัตว์หรือชอบเลี้ยงสัตว์ ผมชอบอ่านหนังสือ อัลแบร์ กามูส์ เขียนไว้ว่า ความสุขที่แท้จริงของมนุษย์ประกอบด้วย 4 ข้อ หนึ่ง อยู่ในที่ที่มีอากาศปลอดโปร่ง สอง พ้นจากความทะเยอทะยาน สาม มีความคิดสร้างสรรค์ และสี่ รักใครสักคน นี่คือเหตุผลที่ทำให้ผมเลือกอยู่ที่นี่ เพราะจะได้ใช้ความคิดสร้างสรรค์ พอเรามีความรู้มากขึ้น ศึกษามากขึ้น ก็พบว่าที่นี่โตได้อีก เรายังใส่ความคิดสร้างสรรค์เข้าไปได้เรื่อย ๆ ทำอะไรได้อีกเยอะ

ตอนทำงานได้สัก 5 ปี สวนสัตว์ส่งผมเป็นตัวแทนไปประชุมกับจังหวัด ผู้ว่าฯ นั่งหน้าห้อง สวนสัตว์เปิดเขาเขียวถูกจัดให้อยู่ที่นั่งสุดท้ายมุมห้อง แถวสาม ไม่ได้รับความสนใจ ไม่มีใครพูดถึง ในขณะที่สวนเสือศรีราชา สวนสัตว์เอกชนได้นั่งหน้าผม ผมรู้สึกว่าสวนเสือศรีราชาทำให้รู้ว่านี่คือสถานที่ท่องเที่ยวของอำเภอศรีราชา แต่เขาเขียวไม่ใช่แบบนั้น วันนั้นผมบอกตัวเองว่าวันหนึ่งผมต้องไปนั่งแถวหน้าให้ได้ ถ้าใครคิดอะไรไม่ออกต้องมาเรียกใช้เรา

ตำแหน่งของคุณมีหน้าที่อะไร

เขียนโครงการ จัดสรรงบประมาณ ตอนนั้นยังไม่มีตำแหน่งการตลาดหรือครีเอทีฟ แต่ผมก็พยายามทำ ผมพยายามเสนอโครงการที่แหวกจากขนบเดิม เช่น ผมพยายามเสนอไอเดียหนึ่งแต่ไม่สำเร็จ มันยังติดอยู่ในใจถึงตอนนี้ งานวันเด็กสวนสัตว์มักจะประกวดเขียนเรียงความ ปั้นดินน้ำมัน วาดภาพ เต็มห้องไปหมดแล้ว มันดีนะ แต่เราต้องขยับตัวบ้าง ผมอยากเสนอให้ทำโครงการม้าลาย ถ้าม้าลายไม่มีลายขาวดำจะเป็นลายยังไง ให้เด็กได้สร้างสรรค์ เราเอาม้าลายจำลองมาวางไว้ชวนเด็กมาออกแบบ เป็นสวนม้าลายจากจินตนาการเด็ก แต่ตอนนี้โลกมันเลยสิ่งที่ผมคิดแล้ว ไอเดียพวกนี้ไปอยู่ในโลกออนไลน์แล้ว

มีโครงการที่ทำสำเร็จไหม

ลอยกระทงในดงเสือ ชลบุรีเป็นเมืองน้ำมีที่ให้ลอยกระทงเต็มไปหมด ทำยังไงให้คนมาลอยกระทงในสวนสัตว์ มีคนกลุ่มที่ไม่อยากเจอคนเยอะ ๆ ต้องการความเป็นส่วนตัว เรามีบึงน้ำตรงหุบเสือป่า วันนั้นเราทำไนท์ซาฟารีชวนคนมาลอยกระทงในดงเสือรับแค่ 150 คน เต็มเอี๊ยดเลย

กิจกรรมดูดาวที่เขาเขียว ผมมีความรู้เรื่องดาราศาสตร์ระดับหนึ่ง ตอนมีฝนดาวตกลีโอนิดส์ เราเปิดให้คนมากางเต็นท์ดูดาว แล้วบอกว่าดูฝนดาวตกที่นี่เห็นชัดกว่าใคร คนก็ขับรถมากันเต็มเลยเกือบหมื่นคน นี่เป็นสิ่งที่ทำให้ผมแก้ปมในใจที่เพื่อนฝูงเคยเหยียดที่รู้ว่าทำสวนสัตว์ งานนั้นเพื่อนผมที่เป็นนักธุรกิจ ข้าราชการโทรมาบอกว่า อยากไปดูฝนดาวตกที่เขาเขียว จองที่ให้หน่อย บางคนก็เจ้านายสั่งมา ผู้ใหญ่ขอให้จัดพื้นที่ให้ครอบครัวหน่อย

สวนสัตว์เลยเป็นมากกว่าสวนสัตว์ เพราะเราเชื่อมโยงทุกเรื่องเข้าหากันในพื้นที่สวนสัตว์ได้ เราเล่าเรื่องสัตว์บนท้องฟ้าก็ได้ ดาวสิงโต ดาวแมงป่อง ดาวลูกไก่ นี่คือโปรเจกต์ที่ผมค่อย ๆ ทำมา

คุณทำสวนสัตว์ได้นอกกรอบและสนุกมาก

แก่นของสวนสัตว์คือการอนุรักษ์วิจัย สิ่งที่ผมเล่าไปทั้งหมดคือกระพี้ที่ดึงให้คนมาสนใจ งานอนุรักษ์ต้องดีก่อน สัตว์ในสวนสัตว์ต้องได้รับการดูแลสวัสดิภาพให้ดีก่อน เพื่อตอบคำถามคนว่า สวนสัตว์เป็นคุกของสัตว์จริงไหม เราเริ่มตอบได้ว่า ไม่จริง สัตว์ของเราเกิดในสวนสัตว์ เราดูแลตามหลักสวัสดิภาพที่ดี น้ำในคอกสัตว์คนต้องกินได้ ที่อยู่ต้องเหมาะสม ออกแบบตามความต้องการของสัตว์ และไม่แออัด มีบ่อน้ำให้แช่ มีสนามให้วิ่งเล่นพอสมควร ชนิดไหนอยู่ฝูงต้องได้เห็นฝูง ชนิดไหนอยู่เดี่ยว ต้องมีมุมหลบให้อยู่ตัวเดียว สวนสัตว์ในเมืองไทยพยายามปรับตัวเรื่องพวกนี้มากขึ้น

แต่ก็ไม่ใช่ทุกที่

ใช่ องค์การสวนสัตว์ฯ พยายามทำให้เข้ามาตรฐาน เราอยากก้าวข้ามประเทศไทยให้ต่างชาติยอมรับ เราไปเป็นสมาชิกของ SEAZA (Southeast Asian Zoos and Aquariums Association) เพื่อให้อย่างน้อยเรามีมาตรฐานเท่าทุกที่ สิงคโปร์เป็นพี่ใหญ่ มาเลเซีย อินโดนีเซียก็ดีขึ้นเรื่อย ๆ แล้วเราก็ก้าวไปเป็นสมาชิกของ WAZA (World Association of Zoos and Aquariums) เราต้องอยู่ในมาตรฐานเดียวกับสวนสัตว์ทั้งโลก อาจจะไม่ได้ดีเลิศที่สุด แต่ต้องไม่สอบตก
ผมต้องย้ำอีกทีว่า งานหลักของสวนสัตว์คืองานอนุรักษ์ เราต้องมีงานวิจัย ที่สำเร็จก็มี ไม่สำเร็จก็มี เราปกป้องสัตว์ในกรงเลี้ยงสำเร็จแล้ว นอกกรงเลี้ยงหรือในธรรมชาติล่ะ ได้รับการอนุรักษ์หรือยัง แล้วก็ยังมีงานอีกอย่างคือการให้การศึกษา เราไม่ได้บอกว่าที่ผ่านมาสิ่งที่เราทำต่อถึงข้างนอกได้นะ แต่นี่คืองานที่ต้องทำให้สำเร็จ

เส้นทางชีวิตของคุณเป็นยังไงต่อ

ตอนเป็นนักวิชาการวางแผน ผมชอบไปช่วยเขาเขียนข่าว ถ่ายภาพ ถ่ายวิดีโอ ทำคอนเทนต์ ติดต่อสื่อมวลชน พอตำแหน่งนักประชาสัมพันธ์ว่างผมก็ไปสมัครแล้วโตมาเป็นหัวหน้างานประชาสัมพันธ์ เราเห็นโอกาสเลยทำด้านการตลาดด้วย ทำมาตลอด 15 ปี จนมาเป็นหัวหน้าฝ่าย เป็นผู้บริหารที่ดูแลงานหลาย ๆ ด้าน

คุณเคยเป็นนักประชาสัมพันธ์ที่เก่งขนาดรัฐมนตรีขอตัวมาช่วยงานด้วย

ช่วง คุณยงยุทธ ติยะไพรัช เป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม สมัยรัฐบาล คุณทักษิณ ชินวัตร ท่านอยากได้นักประชาสัมพันธ์มือหนึ่งจากทุกกรมในกระทรวงทรัพย์ฯ ไปรวมกันเป็นศูนย์กลางเพื่อสื่อสารภาพลักษณ์กระทรวงออกไปในวงกว้าง เจ้านายผมเลยส่งผมไปช่วยราชการอยู่เกือบ 2 ปี จนรัฐประหาร จุดนั้นทำให้ผมกว้างขึ้น มีเพื่อนจากทุกกรม ทำให้เราเชื่อมเรื่องสวนสัตว์ไปเล่าต่อได้ง่ายขึ้น

สวนสัตว์เปิดเขาเขียวรออกแบบส่วนจัดแสดงสัตว์ได้ใกล้เคียงกับสวนสัตว์ชื่อดังของโลก คุณได้มีส่วนร่วมไหม

ตอนผมเป็นผู้บริหาร ผมดูงานหลายด้าน ทั้งยุทธศาสตร์องค์กร ประชาสัมพันธ์ การตลาด และกายภาพ เมื่อก่อนเวลาจะสร้างกรงใหม่ เราจะให้ฝ่ายสถานที่ไปดูแล้วสร้าง แต่ผมเปลี่ยนการทำงาน ก่อนจะสร้างคุณต้องไปตามคนเลี้ยงสัตว์ สัตวแพทย์ ตัวแทนคนดู ฝ่ายการศึกษา ฝ่ายการตลาด มาช่วยกันดู มันต้องตอบโจทย์ทุกฝ่าย ต้องเหมาะกับสัตว์ คนดูชอบ ขายได้ สื่อสารได้ ไม่ใช่ตัดสินใจโดยทีมวิศวกรเท่านั้น

เจ้านายเก่าของผม (ดร.สุริยา แสงพงค์) จับคู่ทำงานกับผมแบบบู๊บุ๋น ผมรับหน้าที่ศึกษาข้อมูลวางแผน เราจับคู่ลุยกันไปเรื่อย ไปดูสวนสัตว์ต่างประเทศ ไม่มีเงินหลวงก็เอาเงินตัวเองบ้าง หรือไปประชุมก็ขออยู่ต่อเพื่อไปดูงาน เราตระเวนดูสวนสัตว์ในสหรัฐอเมริกา ยุโรป เอเชีย ผมน่าจะดูสวนสัตว์ทั่วโลกมาแล้วไม่ต่ำกว่า 70 แห่ง เห็นอะไรดีก็เอามาพัฒนาเขาเขียว ถ้าเราเทียบเขาไม่ได้ก็ทำแบบย่อลงมา

การออกแบบกรงไหนที่คุณภูมิใจที่สุด

ศาสตร์ของ Zoo Design หรือการออกแบบสวนสัตว์เริ่มนำมาใช้ที่นี่ประมาณ พ.ศ. 2552 กรงแรกคือโซนสัตว์แอฟริกา เมื่อก่อนวิธีการที่ง่ายคือจับสัตว์แยกกันตามชนิด แต่แอฟริกานี่เปลี่ยนวิธีคิดเลย ในธรรมชาติอยู่ยังไงในสวนสัตว์ก็อยู่แบบยังงั้น เราเลยเลี้ยงม้าลาย ยีราฟ นกกระจอกเทศ รวมกัน พื้นที่ต้องใหญ่พอสมควรให้วิ่งหนีกันได้ ซึ่งพื้นที่เราใหญ่พอ แล้วกั้นสัตว์กับคนดูด้วยคูแห้งซึ่งสัตว์ข้ามไม่ได้ ทำให้ดูแล้วเปิดโล่งหมดไม่เห็นลูกกรง

ทีมงานของเราไปประชุมเรื่องมาดากัสการ์แล้วพบว่า ลีเมอร์เป็นสัตว์ปีนป่าย ถ้าเอามาเลี้ยงในกรงเล็ก ๆ จะขัดต่อหลักสวัสดิภาพสัตว์ที่ดี เราเลยเอาเกาะร้างกลางน้ำที่เคยเลี้ยงสัตว์แล้วมันอยู่ไม่ได้ ทำเป็นที่อยู่ของลีเมอร์ อยู่ตรงกลางระหว่างโซนสัตว์เอเชียกับโซนสัตว์แอฟริกาพอดี ทำเป็นเกาะไม่มีสะพานไปได้ด้วยการล่องแพเข้าไปเท่านัั้น

ทำให้สัตว์ไม่ต้องอยู่ในกรง

ใช่ กรง คอก บ่อ คือการพัฒนาของ Zoo Design กรงคือมีตาข่ายปิด บ่อมีคูกั้น คอกมีกำแพงล้อม หลักการคือให้ลดสัดส่วนระหว่างอาณาจักรของมนุษย์กับสัตว์ให้มากที่สุด ทำให้รู้สึกว่าอยู่บ้านเดียวกัน แต่ไปหากันไม่ได้ เช่น ใช้คูเปียกกับเกาะลีเมอร์ เกาะชะนี ใช้คูแห้งกับโซนแอฟริกา เสือ

จากสวนสัตว์ที่ไม่มีใครสนใจ อะไรทำให้ที่นี่กลายเป็นห้องรับแขกของเมือง

ผมใช้เวลาประมาณ 15 ปี หลังจากวันที่ไปประชุมแล้วอยู่หลังห้อง สุดท้ายเราก็ได้อยู่หน้าห้อง ได้บอกทุกคนว่า นี่คือห้องรับแขกของพวกท่าน มีอะไรให้เรารับใช้เรายินดีเสมอ ผมทำโครงการนำนักเรียนเรียนรู้ในสวนสัตว์ ให้โควตานักเรียนเข้าฟรีปีละแสนคน เราเลยมีนักเรียนจากทุกจังหวัดทั่วไปมาเที่ยวครบหมด

นั่นคือวิธีเพิ่มจำนวนนักท่องเที่ยวของคุณหรือ

ไม่ใช่ จำนวนที่เพิ่มขึ้นมาจากทุกโครงการที่เราให้โดยไม่หวังผลตอบแทน ผลตอบแทนเกิดจากการบอกต่อ อย่างที่ผมบอกตอนแรกว่า อิทธิพลของการบอกต่อสำคัญ ทำยังไงให้ทุกคนพูดว่า ไปเขาเขียวมาหรือยัง เวลาไปประชุมกับจังหวัดผมก็เอาบัตรเชิญไปให้ ก่อนหน้านี้เขาไม่คิดจะไป พอมีแขกมา คลังจังหวัด พาณิชย์จังหวัดก็พาแขกไป ไปแล้วก็กลับมาบอกว่า เพิ่งไปมา ดูดีนะ ส่วนราชการก็เริ่มรู้จักเรา ภาคเอกชนก็มามีส่วนร่วม โรงเรียนก็คุยกันว่า สมัครโครงการเข้าฟรีหรือยัง ต้องจองนะ

เราไม่ได้ทำธุรกิจแบบร้อยเปอร์เซ็นต์ ใช้เงินโฆษณาไปก็ไม่มีประโยชน์ การให้สำคัญกว่า แล้วค่อย ๆ รับคืนมา

คุณทำงานกับสื่อมวลชนยังไง

สิ่งที่สำคัญที่สุดคือสื่อ เราต้องมีความสัมพันธ์กับสื่อโดยเฉพาะสื่อท้องถิ่น ซึ่งเราต้องเข้าใจสื่อด้วย ผมทำพีอาร์มาก่อน ถ่ายภาพได้ ถ่ายวิดีโอได้ รู้มุมกล้อง รู้สิ่งที่สื่ออยากได้ รู้ว่าสื่อเป็นอาชีพ วันที่ไม่มีข่าวคือไม่มีเงิน สื่อท้องถิ่นต้องการข่าว วันไหนข่าวเยอะ ๆ เขาไม่สนใจเราหรอก แต่วันไหนเขาไม่มีข่าว เดี๋ยวเราจัดข่าวให้ เราจะ Exclusive ให้คุณเจ้าเดียว แต่ต้องได้ออกเรื่องเล่าเช้านี้นะ ต้องลงหน้า 1 นะ

เช่น ข่าวลูกสัตว์เกิด

ลูกสัตว์เกิดเฉย ๆ แต่ลูกสัตว์ที่กำลังเกิดไม่มีใครเคยเห็น ลูกยีราฟคาอยู่ในท้องแม่แล้วค่อย ๆ ไหลจากท้องหล่นตุ้บลงมา แล้วแม่ยีราฟก็เอาเท้าเขี่ย ไม่มีคนเคยเห็น เรานั่งเฝ้ากันทั้งคืนแล้วถ่ายวิดีโอส่งสื่อ สื่อก็เริ่มเห็นว่าเราเป็นแหล่งข่าวที่สำคัญ ทุกคนจะมาถามว่า พี่มีข่าวอะไรบ้าง บางทีไม่มีอะไรเลย ผมก็เขียนข่าวว่า มาดูใบไม้เปลี่ยนสีที่เขาเขียว เป็นช่วงที่ภูเขาทั้งลูกเปลี่ยนสีไล่ระดับลงมา หรือประดู่แดงต้นเดียวในชลบุรีออกดอกแล้ว เราเล่นข่าวแบบนี้

ข่าวหมูเด้งได้ออก เรื่องเล่าเช้านี้ บ่อยมาก ช่วยวิเคราะห์ให้ฟังหน่อย

เราต้องเข้าใจพฤติกรรมของรายการข่าว การเล่าข่าวเขาต้องมีเรื่องในมือเยอะ ๆ วันไหนหนังสือพิมพ์หน้า 1 มีเรื่องแรง ๆ เยอะ ๆ รูปของผมจะได้ลงหน้า 1 เป็นซอฟต์นิวส์ที่ปนอยู่ในฮาร์ดนิวส์ รายการเล่าข่าวก็เหมือนกัน เขาต้องเอาไปบาลานซ์ เมื่อก่อน คุณสรยุทธ สุทัศนะจินดา จะเริ่มรายการจาก วันนี้ลูกสัตว์น่ารักจังเลย แล้วข่าวค่อย ๆ แรงขึ้น เพราะเด็กชอบดูเรื่องพวกนี้ พอเด็กไปโรงเรียนแล้ว ข่าวก็แรงขึ้น เขาเคยติดต่อมาว่า มีข่าวอะไรอีกไหม เราก็ส่งโปรแกรมพาเหรดเพนกวิน พาเหรดนก ช้างว่ายน้ำให้ จนถึงหมูเด้งที่พีกสุดแล้ว

คุณเป็นผู้อำนวยการสวนสัตว์เปิดเขาเขียวในช่วงโควิดพอดี คุณต้องแก้ปัญหาอะไรบ้าง

โควิดมาตอนผมเป็นผู้อำนวยการปีที่ 3 กำลังยกระดับสวนสัตว์ได้ดีเลย เราเน้นนักท่องเที่ยวต่างชาติมากขึ้น มีอีเวนต์ชัดเจน เริ่มมีกรีนโซนคือพื้นที่ส่วนล่างไม่ให้ใช้รถส่วนตัว ต้องใช้รถไฟฟ้าของสวนสัตว์เท่านั้น มลพิษก็ลดลง

โควิดรอบแรกปิดสวนสัตว์ชั่วคราว 2 สัปดาห์ เราชวนกันทำงานซ่อมบำรุง ทาสี ตัดต้นไม้ที่รุงรังออก รอบหลังปิด 4 เดือน ไม่มีนักท่องเที่ยว แต่ทุกวันเจ้าหน้าที่ก็ยังต้องมาปล่อยสัตว์ในพื้นที่เลี้ยง ให้อาหาร ทำความสะอาดกรงตามปกติ เพื่อรักษาพฤติกรรมสัตว์ คนบอกว่าคิดถึงสวนสัตว์ เมื่อไหร่จะเปิด เขามาหาเราไม่ได้ เราก็พาสัตว์ไปหาเขาที่บ้านเลยแล้วกัน เราก็เลยทำรายการ Zoo to Home เป็นไลฟ์ในยูทูบครั้งละ 15 – 25 นาที แต่ละวันต้องคิดว่าจะทำคอนเทนต์อะไร เช่น ให้ทุกวันเป็นสีชมพู ก็พาไปดูนกฟลามิงโกจากอเมริกาใต้ ทำไมถึงยืนขาเดียว ทำไมถึงสีชมพู กินอะไรเป็นอาหาร บางตอนก็พาไปดูไฮยีนานักล่าผู้น่ารัก เราไปถึงก็ไปหาคนเลี้ยงก่อน ให้คนได้เห็นปฏิสัมพันธ์ระหว่างคนเลี้ยงกับสัตว์ แล้วก็ให้คนเลี้ยงเล่าเรื่อง

ใครดำเนินรายการ

ผมเอง ผมถือกล้องตัวหนึ่งแบบยูทูบเบอร์ แล้วก็เล่าไปด้วย คุยกับคนเลี้ยงสัตว์ ตอนหลังมีน้องมาช่วยถ่ายด้วยจะได้มีหลายมุม ช่วงนั้น เบนซ์ (อรรถพล หนุนดี) เพิ่งเข้ามาทำงานใหม่ ๆ เขาเลี้ยงฮิปโปใหญ่ชื่อ ขาหมู เขาทำเพจชื่อ น้องขาหมู สนุกดีนะ เราบอกเขาว่า น่าเติมคำว่า เดอะแก๊ง ด้วยนะ เพราะเบนซ์เลี้ยงหลายตัว ไม่ได้มีแต่ขาหมู จึงกลายเป็น ขาหมู แอนด์เดอะแก๊ง 

ทำไมสวนสัตว์เขาเขียวต้องมีเพจเยอะมาก

ต่างเพจก็ทำหน้าที่ต่างกันไป เพจ ZOO 101 ให้ความรู้ทางวิชาการ เปลี่ยนชื่อมาจากเพจสำนักอนุรักษ์วิจัยสัตว์ป่า ซึ่งมันยาวและคนไม่สนใจ เราอยากเล่าเรื่องสวนสัตว์ง่าย ๆ ให้ทุกคนเข้าใจ มีเพจ EDU zoo say สอนวาดภาพสัตว์ เพราะ น้องกลอยใจ ทีมงานของเราเป็นนักวาดภาพ เราเห็นศักยภาพของเขาก็ชวนให้เปิดเพจ อีกอันคือ Animal Enrichment Khao Kheow Open Zoo เล่าเรื่องของเล่นที่ทำให้สัตว์คลายเครียด เช่น เอากระบอกเจาะรูแล้วเอาผลไม้หรือถั่วใส่ สัตว์ก็เขย่าแล้วก็ได้ของไม่เหมือนกัน ลิงหรือสัตว์ที่กินธัญพืชก็จะได้เล่น เนื้อหาดีมากเลย แต่ชื่อยาวไป ผมอยากให้เขาเปลี่ยนชื่อเป็น Animal Toy Story

แล้วก็มีเพจ ดูอะไรดี เพื่อพาไปรู้จักสัตว์ตัวอื่น ๆ แต่เพจที่ดังสุดก็คือ ขาหมู แอนด์เดอะแก๊ง เพราะหมูตุ๋น พี่ชายหมูเด้ง เขาน่ารัก เด้ง ๆ เหมือนหมูเด้งเลย คนเรียกว่า หมูดริฟต์ เพราะวิ่ง ๆ มาแล้วชอบหมุนตัว ชอบยืนบนก้อนหินประกาศศักดาแบบสิงโต

สวนสัตว์แห่งใหม่ที่รังสิตคลองหกมีชื่อหรือยัง

ยังครับ ตอนนี้เราเรียกว่าโครงการสวนสัตว์แห่งใหม่ธัญบุรี เราใช้เวลาออกแบบ พ.ศ. 2563 – 2564 ได้รับงบประมาณ พ.ศ. 2566 ผ่านกระบวนการจัดซื้อจัดจ้างอย่างถูกต้องก็เริ่มลงมือทำในพื้นประมาณ 300 ไร่ ตามแนวคิดฟื้นทุ่งน้ำรังสิต เพราะตรงนั้นเคยเป็นทุ่งน้ำรังสิต เป็นพื้นที่ชุ่มน้ำมาก่อน สร้างไปได้ 30 เปอร์เซ็นต์แล้ว ตอนนี้สาธารณูปโภคพื้นบ้าน น้ำ ไฟ อ่างเก็บน้ำ เกือบสมบูรณ์แล้ว อาคารก็ขึ้นฐานรากแล้ว ปีงบประมาณ พ.ศ. 2568 จะได้เห็นหน้าตาของส่วนสวนสัตว์มากขึ้น

เราจะได้เห็นอะไรที่ไม่เคยเห็นมาก่อนในสวนสัตว์ไทยบ้าง

สวนสัตว์ที่ผ่านมาเราทยอยสร้างตามงบประมาณ เติมไปเรื่อย ๆ บางส่วนก็อาจจะไม่สอดคล้องกัน แต่สวนสัตว์ใหม่เขียนขึ้นบนพื้นที่เปล่า วางแนวคิดตั้งแต่ต้นว่าเป็นทุ่งน้ำรังสิต เราใช้แนวคิดพื้นที่ชุ่มน้ำของแต่ละทวีปมาเล่า ตั้งแต่ชายน้ำขึ้นไปถึงทุ่งจะมีสัตว์อะไรบ้าง ของเอเชียมีควายน้ำ จระเข้ โขลงช้าง ฝูงละมั่ง เก้ง รวมถึงเสือ มีคนถามว่าเอาควายน้ำมาแสดงทำไม ควายนี่แหละสำคัญ เพราะเด็กไทยเริ่มไม่รู้จักควายแล้ว พื้นที่ชุ่มน้ำแอฟริกาจะมีจระเข้ไล่ไปจนถึงยีราฟ ม้าลาย สิงโต เสือดาว เสือดำ ของอเมริกาใต้ก็เป็นอีกแบบ

เราจะดูสัตว์ยังไง

ทีแรกจะให้ดูทางน้ำ ด้วยระบบทุ่ง ระบบคลองรังสิต แต่ศึกษาแล้วการล่องเรือดูอาจทำไม่ได้ทั้งหมด เพราะน้ำต้องเอาไว้ใช้ทั้งส่วนเลี้ยงสัตว์ หมุนเวียนในสวนสัตว์ และใช้รับน้ำตอนน้ำหลากด้วย เรือเอี้ยมจุ๊นในสวนสัตว์จึงใช้ขนส่งจากสถานีไปสถานี นักท่องเที่ยวยังต้องเดินดู ที่นี่ไม่มีการใช้รถยนต์ภายในสวนสัตว์ ยานพาหนะเดียวที่ใช้คือขา แต่เราจะทำให้คนรู้สึกว่า อ้าว เดินครบแล้วเหรอ ได้ความรู้พร้อมกับสุขภาพ

การดูสัตว์ก็จะทำให้เส้นแบ่งระหว่างเรากับสัตว์จางที่สุด ทำให้เป็นธรรมชาติที่สุด ต้องแอบดูสัตว์ แล้วนักท่องเที่ยวก็จะไม่เห็นกันเองด้วย เหมือนให้คนเข้าไปค้นหาเรื่องราวของชีวิตสัตว์ป่า

นี่คือแนวคิดของสวนสัตว์แห่งอนาคต

เรียกว่าเป็นแนวคิดในปัจจุบันดีกว่า อีก 50 ปีข้างหน้าอาจไม่ใช่แนวคิดที่ใหม่ก็ได้ สวนสัตว์ในโลกอนาคตน่าจะเป็นทุกอย่างอยู่ในแคปซูล คือเก็บน้ำเชื้อของสัตว์ทุกชนิดไว้ในแคปซูลแช่แข็งด้วยไนโตรเจนเหลวอยู่ได้อีกหลายร้อยปี วันหนึ่งข้างหน้าทุกอย่างสูญสลาย เกิดโรคอุบัติใหม่ทำให้สัตว์พันธุ์นี้ทุกตัวตายพร้อมกัน เราก็ยังมีพันธุ์ที่ไม่ถูกกระทบเก็บไว้ นั่นคือสวนสัตว์แห่งอนาคต

คุณเลือกทำงานสวนสัตว์เพราะอยากได้ความสุขแบบที่ อัลแบร์ กามูส์ เขียน ถึงวันนี้คุณว่าจริงไหม

ตอนนี้ผมสนใจข้อสุดท้ายที่เขาเขียนไว้ คือ รักใครสักคน พอเข้าใจสิ่งนี้ชีวิตก็มีความสุขมากขึ้น การได้รักใครสักคน ไม่ได้หมายถึงให้ใครสักคนมารัก นั่นคือความสุขในรูปแบบที่ควรเป็น ยิ่งเรารักแม้กระทั่งคนที่เกลียดเราโดยไม่มีเหตุผลได้ นั่นยิ่งทำให้ความทุกข์เราเบาบางลง หมายถึงความสุขเราจะมากขึ้นเช่นกัน