The Cloud x สภาพัฒน์

วันนี้หากใครมีอารมณ์อยากออกเที่ยวแต่ยังไม่มีโอกาสได้ไป เรื่องที่ทำได้ก่อนคือเปิดรายการท่องเที่ยวบนโลกออนไลน์วนไป หนึ่งในรายการโปรดตลอดกาลของคนไทยคงหนีไม่พ้น เทยเที่ยวไทย รายการท่องเที่ยวในตำนานสุดครื้นเครงที่เหมือนได้ไปเที่ยวกับเพื่อน แม้จะลาจอไปแล้วหลังออกอากาศมาถึง 593 ตอน แต่ยังคงมีภาพสวย ๆ มิตรภาพดี ๆ ของคนในพื้นที่ที่ทำให้เรารู้สึกอยากไปเยือน

นอกจากเบื้องหลังการถ่ายรายการที่เราจะมาเผยกันในคอลัมน์นี้ กับ กอล์ฟ-กิตติพัทธ์ ชลารักษ์ พิธีกรรายการ เทยเที่ยวไทย เราอยากมาร่วมถอดบทเรียนที่ยังค้างอยู่ในใจ กอล์ฟ เทยเที่ยวไทย ในฐานะนักท่องเที่ยวมืออาชีพ เพราะเที่ยวเป็นอาชีพจนครบ 77 จังหวัด การเปลี่ยนแปลงของยุคสมัยการท่องเที่ยวที่เห็นมาตลอด 12 ปี ทำให้กอล์ฟอดเป็นห่วงชุมชนและธรรมชาติรอบตัวไม่ได้ เพราะการไปเยือนทุกครั้งเหมือนได้ไปเยี่ยมบ้านคนรู้จัก

“ต้องไม่ลืมว่าที่ที่เราไปเที่ยวคือบ้านของใครอีกคนหนึ่ง อะไรที่ไม่อยากให้คนอื่นมาทำในบ้านของเรา เราก็อย่าไปทำในบ้านของเขา” กอล์ฟแนะ 

การเที่ยวให้เหมือนเยี่ยมบ้านสไตล์กอล์ฟทำให้เราอยากออกเที่ยวทันทีหลังคุยเสร็จ ความสนุกของการสนทนาได้เปลี่ยนบรรยากาศในห้องสตูดิโอสีขาวของ The Cloud ในย่านคลองเตย ให้เราได้ขึ้นไปนอนโฮมสเตย์ที่แม่กำปอง ไปจกข้าวเหนียวจิ้มน้ำพริกที่กาฬสินธุ์ และนั่งครุ่นคิดอยู่ริมทะเลแถวกระบี่ จินตนาการไปว่า หากเราได้ไปเที่ยวอีกหลายปีข้างหน้า แหล่งท่องเที่ยวไทยจะสวยเหมือนที่เราหลับตาฝันถึงอยู่ไหม

อะไรคือเสน่ห์การท่องเที่ยวไทย 

ประเทศไทยมีความหลากหลายเยอะมาก มีทรัพยากรที่เอื้อต่อการเป็นแหล่งท่องเที่ยว ทั้งในแง่ทรัพยากรธรรมชาติ วัฒนธรรม และวิถีชีวิต สิ่งเหล่านี้เป็นวัตถุดิบในการท่องเที่ยวได้หมดตามแต่ความสนใจของคน รายการ เทยเที่ยวไทย มีเทปพิเศษไปต่างประเทศมาบ้าง แต่สิ่งที่ไทยชนะต่างประเทศเสมอ คือ ‘คนไทย’ คนไทยน่ารัก พร้อมที่จะเปิดรับโอภาปราศรัย อาจจะเป็นลักษณะนิสัยโดยพื้นฐานของคนไทยด้วยก็ได้ที่เป็นมิตรกับคนแปลกหน้าได้ในทันที ทำให้เวลาไปเที่ยวที่ไหน เราไม่รู้สึกเป็นคนนอก ไม่รู้สึกแปลกแยกเกินไป 

ยกตัวอย่างในรายการช่วงต่อปากต่อคำต่อราคา ที่ลงไปคุยกับพ่อค้าแม่ค้าในตลาด เวลาไปถึงเราก็คิดพุ่งตรงไปหาเขาเลย ชวนคุยทั้งเรื่องสินค้าที่เขาขาย บางทีถามไปเรื่องลูกเปิดเทอมรึยัง เลิกงานกี่โมง กลับบ้านยังไง เขาพร้อมที่จะสนุกไปกับเราด้วย ชอบมีคนถามว่าเตี๊ยมกันมาก่อนไหม ไม่มีสคริปต์ค่ะ เทยเที่ยวไทย ล้มกระดานการทำงานในวงการสื่อสารมวลชนทั้งหมด เพราะเป็นรายการที่ไม่มีสคริปต์มาตั้งแต่แรก ปกติถ้าเราถ่ายรายการแล้วบอกว่ากล้องอยู่ตรงนี้นะ พูดแล้วมองกล้องนะ เป็นคนทั่วไปที่ไม่ได้อยู่ในวงการก็จะเกร็ง แต่นี่ทำให้เราได้เห็นวิถีชีวิตจริง ๆ 

ช่วง 12 ปีที่ผ่านมา ต้องมีวันที่ได้เที่ยวและอดเที่ยว เจออะไรมาบ้าง 

ดิฉันผ่านมาทุกยุค ทำรายการมาได้ไม่ถึง 1 ปี น้ำท่วมกรุงเทพฯ ออกไปถ่ายรายการไม่ได้ ใครจะคิดว่าออกอากาศมาแค่ปีเดียวต้องมีช่วงประมวลเทปเก่าแล้ว ต้องส่งออนไลน์ด้วย เพราะคนตัดต่อบ้านน้ำท่วมอยู่สายไหม วิกฤตหนักจริง ๆ คือช่วงโควิด มันไม่ใช่เราคนเดียวที่สะดุด แต่เป็นธุรกิจทั่วประเทศ เราต้องคิดโจทย์ใหม่ว่าจะรอดไปด้วยกันยังไง เกิดไอเดียให้คนค้าขายช่วยกันส่งข้อมูลผลิตภัณฑ์มาให้ แล้วเราทำคอนเทนต์รายการโปรโมต คนดูก็ไปเลือกช้อปตามความชอบของตัวเองได้ 

เราเคยไปถ่ายทำที่บ้านไร่ ไออรุณ จังหวัดระนอง พอช่วงโควิดที่พักต้องปิดหมด เขาก็หาวิธีการเพื่อดูแลลูกน้อง ทำน้ำพริกจากของพื้นถิ่นแล้วส่งมาให้เรา เราก็ขอบคุณในน้ำใจที่นึกถึงกับช่วยโปรโมตกันด้วย เป็นการช่วยเหลือกับคนที่เราเคยทำงานเอื้ออาทรต่อกัน ซึ่งเรารู้สึกมัน Win-Win รายการที่ออกไปถ่ายไม่ได้ก็ได้คอนเทนต์ คนทำธุรกิจก็มีโอกาสรอดมากขึ้น

หลังจากช่วงโควิดผ่านไป หลายครั้งเรากลับไปในที่เดิมเพื่อดูว่าเขาเป็นยังไงบ้าง มันเป็นเรื่องเล็ก ๆ น้อย ๆ ที่คนทำสื่อช่วยบอกต่อได้ โควิดเปลี่ยนการท่องเที่ยวไปเยอะเหมือนกัน เช่น บางคนเลี่ยงที่พักโรงแรมขนาดใหญ่ที่ต้องกินบุฟเฟต์อาหารเช้าร่วมกับคนเยอะ ๆ หลายคนเริ่มชอบที่พักแบบเป็นส่วนตัว เช่าบ้านทั้งหลัง การเที่ยวกับกรุ๊ปทัวร์ก็อาจน่ากังวล เที่ยวเองดีกว่า ขับรถเองดีกว่า ซึ่งรายการก็พยายามตอบสนองสิ่งเหล่านี้มากขึ้น 

ตั้งแต่วันแรกถึงวันสุดท้ายของ เทยเที่ยวไทย เห็นการท่องเที่ยวเปลี่ยนไปยังไง 

เปลี่ยนไปเยอะ ทั้งในแง่ของสถานที่ท่องเที่ยวและไลฟ์สไตล์เที่ยวของคน ในยุคแรกเรามีแลนด์มาร์กท่องเที่ยว รู้จักกันอยู่ไม่กี่จังหวัด ไปเชียงใหม่ต้องไปดอยสุเทพ ไปภูเก็ตต้องไปแหลมพรหมเทพ ไปอุบลราชธานีไปดูผาแต้ม เราก็ตามไปเช็กอิน ได้ถ่ายรูปพระอาทิตย์ตกที่แหลมพรหมเทพก็สบายใจ แต่ในปัจจุบัน สถานที่เที่ยวเกิดขึ้นใหม่เยอะมาก และเที่ยวในเชิงลึกมากขึ้น เห็นทั้งวิถีชีวิต ผู้คน วัฒนธรรม 

แต่ก่อนที่ข้อมูลเข้าถึงยาก แม้โปรดิวเซอร์จะทำการบ้านเยอะ แต่หลายครั้งการบ้านก็พลาดเหมือนกัน ไปแล้วไม่ตรงปกหรือไปผิดฤดูกาล ยุคแรกเราก็เที่ยวตามแลนด์มาร์กแต่ 500 กว่าเทปตลอดมา มันไม่ได้มีที่ให้ไปตลอด เราเริ่มลงไปที่การท่องเที่ยวชุมชนมากขึ้น แรก ๆ คนไม่เข้าใจว่าอันนี้คือเที่ยวอะไร แต่สำหรับเรา มันน่าตื่นเต้นและสนุก 

หลายที่เขาหยิบเอาวิถีชีวิตในชุมชนขึ้นมานำเสนอการท่องเที่ยว เราเคยไปกาฬสินธุ์ เป็นหมู่บ้านของชาวผู้ไท (ภูไท) วันที่ไปถึง เปิดประตูรถตู้ลงไปเจอขบวนฟ้อนผู้ไทโดยคุณแม่คุณป้า แต่งตัวสวยมากมาฟ้อนต้อนรับ จนเรานึกว่ามีงานเทศกาลอะไรกันอยู่เหรอคะ แล้วเขาก็เชิญเราไปผูกข้อไม้ข้อมือบายศรี มีเครื่องดื่มต้อนรับเป็นสุราท้องถิ่น เราคิดในใจว่า เดี๋ยวนะ Welcome Drink เป็นแบบนี้จะทำรายการกันต่อได้ไหม (หัวเราะ) อาหารที่ต้อนรับก็เป็นอาหารพื้นถิ่น ซึ่งหากินที่ไหนไม่ได้ นั่นคือความภาคภูมิใจของเขาที่อยากเล่าให้คนข้างนอกได้รู้

บางที่อาจจะยังไม่รู้ว่าตัวเองมีคุณค่าแบบไหน เขาคิดว่าวิถีชีวิตของฉันอยู่แบบนี้ กินแบบนี้ ปลูกต้นไม้แบบนี้ ก็เป็นเรื่องปกติ ไม่เห็นมีอะไรน่าตื่นเต้น แต่สำหรับคนข้างนอกที่เข้าไปเห็น มันน่าตื่นตาตื่นใจไปหมด มันมีคุณค่ามากเมื่อคนท้องถิ่นเห็นคุณค่าของสิ่งที่ตัวเองมีแล้วนำเสนอให้คนอื่นได้รู้จัก การท่องเที่ยวถึงจะยั่งยืน 

เมื่อก่อนนั่งคาเฟ่กันไหม 

แต่ก่อนมีคาเฟ่น้อยมากกกกก แต่ตอนนี้ร้านกาแฟที่เชียงใหม่ เดิน 5 ก้าวต้องเจอ 1 ร้าน 

ถ้าจำได้ ช่วงพ่อค้าแซ่บ ในรายการ เทยเที่ยวไทย พ่อค้าแซ่บคนแรก ๆ เปิดร้านกาแฟอยู่ที่เชียงใหม่ ในยุคนั้นคนไทยยังไม่เก็ตเรื่องกาแฟชงสด คนไทยกินกาแฟสำเร็จรูปมาโดยตลอด แล้วคุณเจ้าของร้านคนนี้เป็นผู้เชี่ยวชาญทางด้านกาแฟ ศึกษาทั้งเมล็ดกาแฟ การคั่ว แต่คนยังไม่รู้จัก หลังจากเทปนั้นออกอากาศไป เขากลับมาเล่าให้ฟังว่าคนเปิดใจเข้ามาที่ร้านมากขึ้น จากร้านที่คิดว่าแทบไม่รอด มันทำให้เขาอยู่ต่อมาได้จนทุกวันนี้ 

พอแหล่งท่องเที่ยวหลายที่เริ่มดัง จากหากำไรกลายเป็นหาผลประโยชน์ 

เทยเที่ยวไทย เคยไปแม่กำปองตั้งแต่ในยุคแรก ที่พักตอนนั้นมีแต่โฮมสเตย์ ศูนย์กลางการท่องเที่ยวแม่กำปองคือผู้ใหญ่บ้าน ผู้ใหญ่บ้านจะเป็นคนเลือกให้ว่ากรุ๊ปคุณได้นอนบ้านหลังไหน เพื่อกระจายรายได้ไปตามศักยภาพของแต่ละบ้านที่ใหญ่-เล็กไม่เท่ากัน เช้าตื่นขึ้นมาในบ้าน เดินเล่นชมวิวเจอแม่มาถามว่าเช้านี้อยากกินไรลูก จะกินข้าวต้มหรือข้าวสวย พอเลือกข้าวต้ม แม่ก็นึกเมนูแป๊บหนึ่งแล้วเดินไปหลังบ้าน เด็ดยอดอ่อนตำลึง ยอดอ่อนฟักแม้วมาผัดให้กิน มีอะไรตรงนั้นก็กินตามนั้น เราว่านี่คือการได้สัมผัสวิถีชีวิตชุมชนจริง ๆ 

แต่พอในยุคหลัง เริ่มมีที่พักที่ตั้งใจตอบสนองไลฟ์สไตล์คนยุคใหม่ ตกแต่งบูทีก ถ่ายรูปสวย ทำคอนเทนต์ได้ หลายครั้งมันเป็นทุนจากข้างนอกเพื่อการเก็บเกี่ยว ต้องตั้งคำถามว่าแล้วคนในชุมชนได้อะไรกลับคืนมา อย่างน้อยต้องคิดว่าที่ตรงนั้นคือบ้านของเขา นักท่องเที่ยวเข้ามามากขึ้นแปลว่าบ้านเขาวุ่นวายแน่ การเติบโตทางเศรษฐกิจก็นำเม็ดเงินเข้าไปสู่ชุมชนจริง แต่เงินไปถึงเขาจริงไหม ยังไม่นับเรื่องผลกระทบของธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมตรงนั้น

แนวทางในการดูแลให้ดีกว่านี้ กอล์ฟคิดว่าควรทำเรื่องอะไรก่อน

มีหลายประเด็นที่เรารู้สึกว่าต้องระมัดระวังแล้ว อย่างการเข้าไปโปรโมตชุมชนให้เป็นที่รู้จัก มันดีแน่นอน แต่ถ้านักท่องเที่ยวแห่ไปมากเกินแล้วชุมชนไม่พร้อมจัดการ ผลเสียจะเริ่มตามมา คนในชุมชนมีความชำนาญเฉพาะทางของเขา แต่หลายที่ขาดทักษะการจัดการ ซึ่งเขาไม่ได้อยู่ในแวดวงวิชาการ ถ้ามีองค์กรที่ดูแลเรื่องการท่องเที่ยวแล้วเข้าไปให้ความรู้ได้ ไม่ได้เข้าไปช่วยจัดการให้นะ แต่ให้ความรู้ที่จะช่วยชุมชนจัดการตัวเองได้เพื่อรองรับการเติบโตของการท่องเที่ยว อย่างรถติดบนแม่กำปอง ช่วยชี้แนะหน่อยว่าจำกัดจำนวนนักท่องเที่ยวได้ไหม จัดการสถานที่จอดรถ หรือแม้กระทั่งไม่ให้ใช้รถ แต่มีรถของชุมชนรับพาขึ้นไปส่งบนที่พัก ก็จะทำให้อยู่กันได้ยั่งยืนมากขึ้น 

อีกมุมหนึ่งเรื่องสิ่งแวดล้อม หลายครั้งเราได้ข่าวว่าเกาะแถบกระบี่มีปัญหาขยะ ซึ่งการจัดการขยะมันควรเริ่มตั้งแต่ต้นทาง ทําให้ปริมาณขยะน้อยที่สุด ใช้ทรัพยากรให้คุ้มค่าก่อนทิ้งไป ปลายทางจะได้ไม่ต้องเสียเวลาเสียทรัพยากรกับการกำจัดขยะ

เดี๋ยวนี้ธรรมชาติบำบัดเป็นเรื่องยอดฮิต ฉันเข้าป่าไปทะเลเพื่อใกล้ชิดธรรมชาติ แล้วเราก็คิดเองว่าธรรมชาติมันสวยด้วยตัวเอง ซึ่งไม่จริงแล้ว เราคาดหวังชายหาดที่ขาวสะอาด แต่ความจริงเบื้องหลัง คือมีคนคอยดูแลเก็บขยะทุกเช้าที่กระแสน้ำพัดขึ้นมาริมหาด แล้วถ้าคุณไปเที่ยว คุณก็เป็นส่วนหนึ่งของการดูแลนั้นได้ ไม่ได้คาดหวังถึงขั้นให้ไปเดินเก็บขยะ แค่คุณไม่ทิ้งหรือทิ้งให้ถูกที่ก็เป็นการช่วยดูแล

ตอนนี้มีความเข้าใจมากขึ้นกว่า 10 ปีก่อนที่การท่องเที่ยวไม่ได้ใส่ใจเรื่องความยั่งยืนเลย การท่องเที่ยวสมัยก่อนคือการพักผ่อน สบาย สะดวก ใช้เสร็จก็ทิ้ง อยากกินอะไรก็กิน อยากทำอะไรก็ทำ แต่พอในยุคหลังเราระมัดระวังมากขึ้น ซึ่งต้องเป็นไปทั้ง 2 ทาง ทั้งธุรกิจท่องเที่ยวและนักท่องเที่ยวต้องช่วยกัน เช่น ที่พักอยากลดขยะ อะไรเกินความจำเป็นก็ลดลง แปรงสีฟัน หวี หลอดแชมพูสบู่ที่เคยจัดไว้ให้ก็เอาออก หากคุณลูกค้าอยากได้ ขอแค่บอก มีเตรียมให้เสมอ ถ้าลูกค้าเข้าใจก็จะชื่นชมที่นี่ แต่ถ้าลูกค้าไม่เข้าใจก็จะสรุปว่าทำไมดูแลฉันไม่ดีเลย

เผลอ ๆ ให้รีวิวแย่ด้วยนะ

ใช่ แล้วรีวิวแย่ก็เป็นผลลบต่อโรงแรม ทั้งที่เจตนาเบื้องต้นตั้งใจทำดี ถึงบอกว่าสิ่งเหล่านี้ต้องไปด้วยกันทั้งคนที่อยู่ในธุรกิจท่องเที่ยวและตัวนักท่องเที่ยวเอง มันถึงจะก้าวต่อไปข้างหน้าได้

เคยไปที่ไหนแล้วรู้สึกชอบจังเลย

เคยไปที่จังหวัดเลย เป็นโรงแรมเลยพาวิลเลียน ของ คุณหมอเอิ้น-พิยะดา หาชัยภูมิ ที่นั่นปลูกผักสวนครัวเองและมีหมูหลุม คือเลี้ยงหมูในหลุมโดยใช้อาหารเหลือทิ้งจากโรงแรมเอาไปให้หมู พนักงานทุกคนมีหน้าที่ช่วยกันดูแลหมูตัวนี้ ใครจะผลัดเวรยังไงก็ได้ที่จะเก็บแยกอาหารเหลือทิ้งไปให้น้องหมู พอครบอายุขายได้ เงินที่ได้จากการขายน้องหมู พนักงานก็เอามาแบ่งกัน ไม่ใช่แค่แรงจูงใจให้ได้เงินเพิ่ม แต่มันเป็นการสร้างนิสัยแยกขยะไปในตัว ตอนคุณหมอพาเดินดูรอบโรงแรม ตัวโรงแรมไม่ได้กว้างใหญ่ แต่ทำสิ่งเหล่านั้นได้ครบถ้วน 

บางคนอาจจะคิดว่าโรงแรมของเรายังเล็ก ทำเรื่องความยั่งยืนคนเดียวไม่ไหว 

ความยั่งยืนคือทำเท่าที่เราทำได้อย่างค่อยเป็นค่อยไป เมื่อไหร่ที่เริ่มฝืนแล้วรู้สึกว่าต้องทำ มันจะได้อยู่แค่แป๊บเดียว สุดท้ายก็ล้มเลิก แค่ทําเท่าที่ไหวแล้วทำกันหลาย ๆ คนก็ช่วยให้เกิดการเปลี่ยนแปลงได้ 

เคยไปเจอที่พักหนึ่งที่เพชรบุรี เป็นที่พักแบบบูทีก ตอนบ่ายเขาเสิร์ฟ Afternoon Tea อร่อยสดชื่นมาก เครื่องดื่มสูตรเฉพาะของที่นี่ พอมาถึงขนมก็อร่อยทุกอย่าง เลยเราถามว่า อันนี้ทำเองรึเปล่าคะ เขามองหน้าตอบตรง ๆ ว่าซื้อมา เราก็เหวอเลย อ้าว เครื่องดื่มทำเองแล้วขนมไม่ทำเองหรอกหรือ 

สิ่งที่เขาบอกเราคือ ทำเองทำไม เพชรบุรีมีร้านขนมอร่อยตั้งเยอะแยะ เราแค่ไปสั่งจากร้านที่เขาทำอร่อยมาให้คุณลูกค้าได้ชิม นอกจากได้กินขนมท้องถิ่นเมืองเพชรฯ รายได้ก็กระจายไปสู่ธุรกิจของคนอื่นให้โตไปด้วยกัน แล้วมันอร่อยขนาดที่ว่าเราต้องถามต่อว่า ซื้อจากร้านไหน หนูอยากตามไปซื้อฝากคนที่กรุงเทพฯ แปลว่าร้านอื่นก็ได้รับการโปรโมตเพิ่ม

อีกที่คือที่พักในหัวหิน อาหารเช้าวันเข้าพักไม่ใช่แบบ American Breakfast เขาจะให้เราติ๊กกระดาษว่าเลือกร้านไหน ในลิสต์มีทั้งข้าวมันไก่ร้านนี้ ข้าวเหนียวหมูปิ้งร้านนั้น ขนมปังร้านโน้น เป็นเจ้าดังเจ้าอร่อยทั้งหมดในหัวหิน พอตอนเช้าเขาก็จะไปรับมาเสิร์ฟให้เรา ถ้าโรงแรมทำทุกอย่าง มันคือไม้ใหญ่ที่โตอยู่ต้นเดียว แต่ถ้าชุมชนแวดล้อมมันโตไปด้วยกัน มันคือป่า แล้วมันจะขยายตัวออกไปได้เรื่อย ๆ อยู่ด้วยกันไปอีกยาว ๆ 

มาตั้งเป้ากัน ก่อนปี 2030 กอล์ฟอยากเห็นนักท่องเที่ยวแบบไหน 

เราเห็นการตระหนักรู้เพิ่มมากขึ้นแล้ว มี Eco-tourism ที่ช่วยให้คนเที่ยวถูกวิธีมากขึ้น ก็คงต้องค่อย ๆ เดินหน้าไปบนเส้นทางนี้ ต่อให้ไปไม่ถึงหมุดหมายที่ตั้งไว้ในอีก 6 ปี แต่อย่างน้อยก็ใกล้ขึ้น แล้วเราก็เรียนรู้ไปด้วยกัน ภัยวันข้างหน้าอาจจะมาอีกทั้งน้ำท่วม น้ำแล้ง แห้งหรือร้อนจนไปเที่ยวไม่ไหว หรือโรคระบาดกลับมาใหม่ แต่อย่างน้อยเราได้เริ่มสร้างภูมิคุ้มกันให้ตัวเอง เริ่มจากตระหนักรู้ว่าสิ่งเหล่านี้มีผลกระทบต่อธุรกิจ อาจจะต้องมีแผนเอ แผนบี เผื่อเอาไว้ในวันที่ล้มจริงก็จะเจ็บไม่มากนัก 

เวลาไปพูดเรื่องการท่องเที่ยวที่ไหน เราจะพูดเสมอ ต้องไม่ลืมว่าที่ที่เราไปคือบ้านของใครอีกคนหนึ่ง เราเป็นนักท่องเที่ยวที่เข้าไปอยู่ในบ้านของเขา อะไรที่ไม่อยากให้คนอื่นมาทำในบ้านของเรา เราก็อย่าไปทำในบ้านของเขา เก็บความทรงจำ เก็บความรู้สึกดี ๆ อย่าทิ้งอะไรที่มันไม่ดีเอาไว้ แล้วการท่องเที่ยวไทยจะอยู่ได้ยาวนาน เพราะเราจะมีทั้งเจ้าของธุรกิจท่องเที่ยวที่มีคุณภาพ และเป็นนักท่องเที่ยวที่มีคุณภาพด้วยเช่นกัน