หนึ่งในเหตุผลที่หนังผีไทยดังในตลาดโลก คือเป็นหนังผีที่มี Innovation ทางความคิด

ถ้ายกตัวอย่างมาแค่พล็อต เช่น ผีสาวในภาพถ่ายที่ขี่คอชายคนรักตลอดเรื่อง ผีท้องแก่ที่อยากอยู่ร่วมกับคนสร้างใหม่ (Remake) มาร่วมร้อยปีแต่ไม่ซ้ำกันสักเรื่อง ครอบครัวที่ถูกผีรังควาญจนลูกชายคนโตลุกขึ้นมาต่อยกับผี 

อันที่จริงพล็อตเหล่านี้ถ้าถูกเล่าในทิศทางที่ผิด หนังจะออกมาแย่ทันที แต่ด้วยฝีมือของผู้กำกับไทย ฝ่ายโปรดักชัน และความเชื่อมั่นของผู้สร้าง ทำให้พล็อตมากไอเดียถูกเล่าอย่างถูกต้อง จนหนังผีไทยกลายเป็นเสาหลักสำคัญของ Soft Power ของบ้านเรา แม้ช่วงหลังไทยจะเด่นเรื่องงานแนว Boy Love หรือ LGBTQ แต่หนังผีไทยยังคงมีที่ยืนของตัวเองเสมอ

ท่าแร่ โดย คุ้ย-ทวีวัฒน์ วันทา ได้แรงบันดาลใจจากหนังสไตล์บาทหลวงปราบผีแนว The Exorcist ตลาดนี้มีคู่แข่งเยอะมาก แต่หนังผีที่เอาบาทหลวงมาปราบผีคู่กับ ‘หมอเหยา’ ผู้นำจิตวิญญาณในภาคอีสาน เผชิญหน้ากับปีศาจจากฝั่งคริสต์ และผีในตำนานอื่น ๆ ของสกลนคร 

พล็อตแบบนี้คงมี ท่าแร่ เรื่องเดียว และคงเป็น คุ้ย ทวีวัฒน์ คนเดียวที่ดันหนังเรื่องนี้มาได้สุดทาง

บาทหลวงและหมอเหยา

ท่าแร่ เปิดฉากด้วยเหตุการณ์การไล่ผีที่ล้มเหลวเมื่อ 40 ปีก่อน ซึ่งยังหลอกหลอนตัวละคร 3 คนได้แก่ ตามิ่ง (เอก-ธเนศ วรากุลนุเคราะห์) มาลี (แพรวา-ณิชาภัทร ฉัตรชัยพลรัตน์) ลูกสาวของตามิ่ง และ ยายแสง (เอี้ยง-สวนีย์ อุทุมมา) 

ในเมื่อท่าแร่เป็นชุมชน 2 ความเชื่อ (ศาสนาคริสต์และความเชื่อผีของคนอีสาน) คนในชุมชนจึงเชิญนักปราบผีจาก 2 สำนักมาแข่งกันไล่สิ่งชั่วร้าย เปาโล (เจมส์-จิรายุ ตั้งศรีสุข) บาทหลวงผู้เข้าสู่แสงสว่างเพื่อหนีอดีตอันมืดมน แม่เมืองโสภา (มีน-พีรวิชญ์ อรรถชิตสถาพร) หมอเหยายุค TikTok จิตใจดีที่พยายามสืบทอดความเชื่อในยุคสมัยใหม่ 

ท่าแร่คือชุมชนคาทอลิกที่ใหญ่ที่สุดในไทย การนำชื่อ ‘ท่าแร่’ มาตั้งเป็นชื่อหนัง บอกอะไรได้หลายอย่าง ที่มาของโปรเจกต์นี้คือการปั้นให้สกลนครเล่าเป็นหนังผีได้ มันคือพิมพ์เขียวของหนังเรื่องนี้ เพราะฉะนั้น ต่อให้เรื่องมีองค์ประกอบที่เอื้อต่อการยัดความแฟนตาซีลงไปแค่ไหน ผู้กำกับและคนเขียนบทจะทำให้ทุกเรื่องมีฐานจากความเชื่อพื้นถิ่นที่มีอยู่จริง เราจะไม่แปลกใจเลยถ้ามีคนทำคอนเทนต์ผ้าลายภูไท การทำพิธีด้วยไข่ และตำนานผีอีสานซึ่งเป็น Soft Power ที่ทรงพลังสุด ๆ ในโปรเจกต์นี้

หลักการปราบสิ่งชั่วร้ายของบาทหลวง ต้องรู้ว่าปีศาจตัวนี้ชื่ออะไร และเอ่ยชื่อต่อพระเจ้าเพื่อส่งคืนกลับนรก กลไกนี้ทำให้หนังบาทหลวงปราบปีศาจทุกเรื่องมีลักษณะเป็นหนังสืบสวน ท่าแร่ ก็เล่นท่านี้ แต่เพิ่มพล็อตให้บาทหลวงเปาโลและแม่เมืองโสภาสืบสวนคดีปีศาจนี้ด้วยกัน 

และเมื่อเหตุการณ์นี้เกิดขึ้นที่สกลนคร บทจึงเอื้อให้ใส่ตำนานผีอีสานมามีบทบาท ใน ท่าแร่ เล่าเรื่องผีทั้งเรื่อง มีผีหลายแบบ หลายคาแรกเตอร์ คนดูเลยได้รู้เรื่องผีอีสานที่สนุกและเข้ากับเนื้อเรื่องการสืบสวนคดีอย่างแนบเนียน

หนังช่วงแรกเล่นกับศรัทธาที่ต่างกันระหว่างผีและพระเจ้า ชงให้บาทหลวงและหมอเหยาจิกกัดกันเป็นระยะ แต่ถึงช่วงกลางเรื่องทั้งเปาโลและโสภาก็กลับมาร่วมมือกัน รับบทเป็นเหมือนตำรวจคู่หูสอบสวนสิ่งที่เกิดขึ้น 

หนึ่งในฉากที่ดีที่สุดของหนัง คือฉากที่เปาโลและโสภากินข้าวด้วยกันและเดินเล่นในเมือง บทสนทนาที่ 2 ผู้นำจิตวิญญาณแลกเปลี่ยนเป็นเหมือนภาพสะท้อนของชุมชนที่แยก 2 ความเชื่อออกจากกันไม่ได้ แต่อยู่ร่วมกันได้อย่างกลมกลืน 

โสภาพาเปาโลเดินในเมือง ชวนให้ดูพิธีเหยาของหมอเหยาซึ่งเป็นวิธีการเยียวยาโรคตามความเชื่อพื้นถิ่น การบอกว่าหมอเหยาวันนี้มีทั้งของจริงและของปลอม เมื่อหมอเหยาเจอกับ Covid-19 ต้องทำยังไง ความคิดของโสภาเป็นการรักษาวัฒนธรรมในอุดมคติของสังคมไทย เขาเป็นหมอเหยาวัยรุ่นที่ถ่าย TikTok ไปด้วยระหว่างทำพิธี แต่ในขณะเดียวกันก็เคร่งครัดในพิธีที่สืบทอดมา มีความ Authentic แบบที่โลกโหยหา อยู่กับโลกแห่งอัลกอริทึมได้สบาย เป็นเหมือนสารที่ชาวท่าแร่อยากบอกกับสังคมภายนอกว่า พวกเขาอยู่กับความเชื่อผีและพระเจ้าได้อย่างร่วมสมัย ไม่จำเป็นต้องแตกแยกจากกัน

ตราบาปในกระจกเงา

เมื่อมีผีและปีศาจมากกว่า 1 ตนมาเกี่ยวข้อง เนื้อหาเชิงสืบสวนก็เข้มข้นขึ้น การตามหาว่าผีตนไหนสิงตามิ่งและมาลีซึ่งต้องเชื่อมโยงกับผีในภาคอีสานที่มีลักษณะต่างกัน ยิ่งทำให้เรื่องบันเทิงขึ้น

สิ่งที่ถูกลดทอนอย่างน่าเสียดายคือพัฒนาการตัวละครของ ตามิ่งที่เซตอัปมาได้แข็งแรงมากในช่วงต้น แต่ให้น้ำหนักน้อยเกินไปช่วงกลางเรื่อง โดยเฉพาะพัฒนาการทางจิตใจ ที่มาของความรักในครอบครัวที่บิดเบี้ยวจนกลับมาแก้ไขไม่ได้ ทั้งที่ตัวละครนี้สำคัญมากเมื่อเฉลยเหตุการณ์ท้ายเรื่อง 

พอถึงจุดนั้น ตามิ่งจึงไม่ได้ชวนให้เราเห็นใจในการกระทำมากเท่าที่ควรจะเป็น เรื่องรีบเฉลยเร็วไปนิด เช่นเดียวกับมาลีซึ่งกลายเป็นแค่ร่างที่ถูกสิงสู่มากกว่าจะมีนัยที่มีความหมาย ยายแสงเป็นอีกตัวละครสำคัญที่บทไม่ได้ให้น้ำหนักมากนัก ทั้งหมดนี้ไม่เกี่ยวกับการแสดง 3 คนนี้เล่นดีมาก แต่เป็นเรื่องการกระจายบทที่น้อยไปช่วงก่อนไคลแม็กซ์ และทิศทางของหนังที่ไม่ได้มาทางดราม่า แลกกับการสร้างความบันเทิงแบบหนัง Blockbuster 

สิ่งที่บทให้น้ำหนัก นอกจากเรื่องการสืบสวน คือการเล่าบาปในอดีตของตัวละครที่ปีศาจเข้าครอบงำ โดยเฉพาะบาทหลวงเปาโลที่มีอดีตดำมืด หนังเล่าเรื่องส่วนนี้เพื่อชูความแข็งแกร่งของปีศาจ ขุดบาปในใจเพื่อขัดขวางการปราบปีศาจ

หนังพยายามยกประเด็นบาปของเปาโลขึ้นมา ส่วนหนึ่งเพื่อให้เปาโลมีความเป็นมนุษย์มากขึ้น ซึ่งทำได้แข็งแรง สำคัญในช่วงท้าย แต่อย่างที่บอกว่าบทหนังเอื้อให้เราอยากเห็นแรงจูงใจของตามิ่งมากกว่า เรื่องของเปาโลจึงไม่ได้ตอบสิ่งที่คนดูคาดหวังมากนัก (อย่างน้อยก็เราคนหนึ่ง)

อย่างไรก็ดี งานภาพของหนังโดดเด่นมาก ทั้งในแง่เทคนิคและทิศทางศิลปกรรม CG เนียน ภาพน่ากลัวอย่างที่ควรจะเป็น เมื่อภาพทำถึง ก็ช่วยนำพาเรื่องและตัวละครให้พุ่งทะยานไปข้างหน้า ฉากต่อสู้ครั้งสุดท้ายทรงพลัง ทำโดยรู้ว่าแฟนหนังสยองขวัญต้องการอะไร ได้เห็นปีศาจที่คราฟต์มาอย่างมีกึ๋น (และมีเซอร์ไพรส์จากฝั่งหมอเหยา) ทำให้เรื่องน่าตื่นตาตื่นใจมาก 

ความดีงามส่วนผีและปีศาจยังช่วยให้เราให้อภัยฉากลักลั่นเล็ก ๆ น้อย ๆ เช่น ฉากสปอนเซอร์ที่ Cult ดี หรือสปีดการเล่าเรื่องแบบละครโทรทัศน์ กระชากอารมณ์ไปบ้างแต่ไม่ได้กวนใจ

อุปกรณ์หนึ่งที่ใช้เป็นสัญญะในหนังคือกระจก ซึ่งปรากฏอยู่ทั้งในความเชื่อฝั่งคริสต์ (กระจกในโบสถ์) และฝั่งหมอเหยา (กระจกในพิธี)

กระจกคือสิ่งที่ทำให้เราได้เห็นใบหน้าของตัวเอง บางครั้งเราไม่ได้เห็นแค่ใบหน้า แต่ยังเห็นเรื่องราวในอดีต หนังเล่นกับภาวะกระจกแตกเมื่อปีศาจปรากฏ ปีศาจนั้นไม่ได้เป็นแค่ Monster แต่เป็น Sin ในอดีตที่ยังคอยหลอกหลอน 

การปราบปีศาจในหนังเรื่องนี้ไม่ใช่การท่องคาถาอาคม แต่คือการให้อภัยตัวเองกับอดีตอันเจ็บปวด นั่นคือสิ่งที่หนังบอกเราผ่านตัวเปาโลที่ขจัดจุดอ่อนตัวเองจนปราบมารได้ในที่สุด

Soft Power ผีอีสาน

ท่าแร่ เป็นหนังที่สร้างได้ตรงตามเป้าหมาย นั่นคือการทำให้สกลนครเป็นที่รู้จัก ผ่านเรื่องเล่าผี ปีศาจ และความเชื่อของชุมชนคาทอลิกที่ยังแข็งแรงจวบจนปัจจุบัน โดยยังคงความเป็นหนังผีที่ให้ความบันเทิงกับผู้คน ไม่ทำในสิ่งที่ถนัด มีวิธีการเล่าที่เป็นตัวของตัวเอง

ต่อให้ตลาดโลกแข่งกันแค่ไหน ประเทศไทยก็ไม่เคยขาดแคลนหนังผีดี ๆ ถ้า ท่าแร่ สำเร็จ เราจะไม่ได้ดูแค่หนังภาค 2 แต่มันยังเป็นเครื่องพิสูจน์ว่าประเทศไทยยังมีแหล่งข้อมูลอีกมากมายให้แปรรูปออกไปสู่ในตลาดคอนเทนต์ของโลกเสมอ

รับชม ท่าแร่ ได้แล้วที่โรงภาพยนตร์