‘เซี่ยงไฮ้’ มหานครที่เจิดจรัส ณ ใจกลางความเฟื่องฟูทางเศรษฐกิจของจีน มอบอะไรให้มากกว่าแค่ตึกระฟ้าและตลาดที่คึกคัก หากเจาะลึกลงไปอีกเล็กน้อย จะพบกับเรื่องราวที่หลากหลายของประวัติศาสตร์ วิทยาศาสตร์ และศิลปะ ที่ถักทอเข้าด้วยกันในฉากพิพิธภัณฑ์ที่น่าประทับใจ

เราทำงานเป็นนักบรรพชีวินวิทยาและภัณฑารักษ์ในพิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์ (National Science Museum, Thailand) พอได้บินลัดฟ้ามุ่งตรงไปยังเซี่ยงไฮ้เพื่อแลกเปลี่ยนมุมมอง ประสบการณ์การทำงานระหว่างพิพิธภัณฑ์ไทย-จีน จึงปักหมุดไปเยือน 3 พิพิธภัณฑ์ คือพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาเซี่ยงไฮ้ (Shanghai Natural History Museum), พิพิธภัณฑ์ดาราศาสตร์เซี่ยงไฮ้ (Shanghai Astronomy Museum), และพิพิธภัณฑ์เซี่ยงไฮ้สาขาตะวันออก (ผู่ตง) (Shanghai Museum East, a branch of the Shanghai Museum) พิพิธภัณฑ์น้องใหม่ล่าสุดที่เพิ่งเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ที่ผ่านมา หลังจากใช้เวลาก่อสร้างนานถึง 7 ปี

พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาเซี่ยงไฮ้
สวรรค์ของนักธรรมชาติวิทยา

เราเดินทางไปถึงเซี่ยงไฮ้ท่ามกลางสายฝนชุ่มฉ่ำ พอออกจากสนามบินเราตรงดิ่งไปยังพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาเซี่ยงไฮ้ (Shanghai Natural History Museum) ทันที แน่นอนแหละ ภัณฑารักษ์ที่ทำงานในพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาแบบเราจะพลาดที่นี่ได้ยังไง

การมาเยือน SNHM ไม่ใช่แค่เดินชมและดื่มด่ำกับคอลเลกชันทางธรรมชาติวิทยาเท่านั้น แต่เป็นการศึกษาดูงานที่เต็มไปด้วยแรงบันดาลใจและบทเรียนที่น่าสนใจ

เริ่มตั้งแต่อาคารพิพิธภัณฑ์ที่ได้แรงบันดาลใจจากเปลือกหอยงวงช้าง (Nautilus Shell) ซึ่งไม่เพียงสวยงามทันสมัย แต่ยังสื่อถึงวิวัฒนาการและการเชื่อมโยงของสิ่งมีชีวิต ภาพรวมของนิทรรศการเล่าถึงวิวัฒนาการของสิ่งมีชีวิตตั้งแต่จุดกำเนิดโลก ความหลากหลายทางชีวภาพของจีนและทั่วโลก จัดแสดงคู่ขนานไปกับคอลเลกชันจริงที่น่าตื่นตาตื่นใจจำนวนมาก

ปฏิเสธไม่ได้เลยว่าที่นี่คือสวรรค์ของนักธรรมชาติวิทยาชัด ๆ

ยิ่งจับมาผสมผสานกับเทคโนโลยีที่พอเหมาะไม่เยอะจนเฝื่อน ทำให้การสื่อสารกับผู้ชมเต็มไปด้วยความความสนุกสนาน ความอยากรู้อยากเห็น ได้รับความรู้เข้ามาในใจได้อย่างเพลิดเพลิน สิ่งสำคัญที่อยากโน้ตไว้ก็คือ ‘จังหวะและความพอดี’ เทคโนโลยีเหล่านี้ไม่ได้มาแย่งซีนคอลเลกชันทางธรรมชาติที่จัดแสดงไว้ แต่ช่วยเสริมความเข้าใจและสร้างประสบการณ์ร่วมให้ผู้ชมได้เป็นอย่างดี

นอกเหนือจากคอลเลกชันทางธรรมชาติวิทยาที่น่าสนใจ พิพิธภัณฑ์ยังเป็นเวทีส่งเสริมความตระหนักด้านสิ่งแวดล้อม นิทรรศการกล่าวถึงประเด็นเร่งด่วนอย่างการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ และผลกระทบของกิจกรรมของมนุษย์ต่อระบบนิเวศ สิ่งนี้เน้นย้ำและเห็นได้ชัดเจนจากการขมวดปมท้ายสุดในนิทรรศการที่ชวนตั้งคำถามถึงอนาคตของระบบนิเวศในเมืองที่กำลังพัฒนาไปข้างหน้าอย่างไม่รู้จบ แสดงให้เห็นถึงความมุ่งมั่นและความพยายามสร้างสมดุลระหว่างการพัฒนาเศรษฐกิจและการปกป้องสิ่งแวดล้อมไปพร้อมกัน

จุดที่เราชอบมากและขอแนะนำว่าห้ามพลาด คือโซน ‘River of Life Walkway’ ทางเดินทอดยาวที่แสดงไทม์ไลน์ของวิวัฒนาการผ่านฟอสซิลและคอลเลกชันสิ่งมีชีวิต เป็นการเริ่มต้นการเดินชมพิพิธภัณฑ์ที่ทำให้เข้าใจภาพรวมของสิ่งที่พิพิธภัณฑ์ต้องการสื่อสารได้เป็นอย่างดี

โซนที่แนะนำว่าต้องแวะ คือ African Savanna Diorama หนึ่งใน Diorama ที่น่าประทับใจที่สุด แสดงความหลากหลายของสัตว์ในทุ่งหญ้าแอฟริกาด้วยเหล่าสัตว์สตัฟฟ์ ผสมผสานกับโมเดลในสเกลจริง ผนวกกับแสง สี เสียง ที่ทำให้เราว้าวแล้วว้าวอีก

อีกโซนที่แนะนำ คือ Shanghai Story Hall เล่าเรื่องธรณีวิทยาและธรรมชาติวิทยาของเซี่ยงไฮ้โดยเฉพาะ โซนนี้เราชอบการเล่าเรื่องที่เชื่อมโยงความหลากหลายทางธรรมชาติของเซี่ยงไฮ้เข้ากับความหลากหลายของสิ่งมีชีวิตทั่วโลกได้ดีมาก ๆ

พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาเซี่ยงไฮ้ คือพิพิธภัณฑ์ที่เน้นย้ำให้เห็นว่าประเทศจีนเป็นแหล่งกำเนิดของชีวิตและดินแดนแห่งทรัพยากรธรรมชาติที่หลากหลายและสำคัญระดับโลก ส่งเสริมความภาคภูมิใจในชาติและความรับผิดชอบต่อความพยายามในการอนุรักษ์ทรัพยากรเหล่านี้ให้ดำรงอยู่ต่อไป

พิพิธภัณฑ์ดาราศาสตร์เซี่ยงไฮ้
เอื้อมมือสู่ดวงดาวด้วยความเฉลียวฉลาดของจีน

วันที่ 2 ของทริป เรามุ่งหน้าออกนอกเมืองไปยัง ‘พิพิธภัณฑ์ดาราศาสตร์เซี่ยงไฮ้ (Shanghai Astronomy Museum)’ วันนี้ห้องเรียนวิทยาศาสตร์ของเราขยายสเกลสู่ห้วงอวกาศ เพราะที่นี่นำเสนอการผสมผสานระหว่างวิทยาศาสตร์กับศิลปะไว้อย่างลงตัว นิทรรศการวิทยาศาสตร์จึงกลายเป็น Art Gallery ขนาดยักษ์ เป็นผลงานการออกแบบโดยดีไซเนอร์ลูกครึ่งจีน-อเมริกัน ที่ตีโจทย์แตกกระจุย

Storyline เริ่มต้นด้วยคำถามพื้นฐาน เรียบง่าย แต่ลึกซึ้งว่า “เรามาจากไหน เราอยู่ตรงไหนในจักรวาล และอนาคตของเราจะอยู่ที่ใด” โดยนำเสนอเรื่องราวผ่าน Interactive Exhibition, Simulations, และ Immersive Environments สร้างประสบการณ์ที่ ‘ดื่มด่ำ’ จนการเรียนรู้ไม่ใช่เรื่องน่าเบื่อ เพราะผู้ชมจะสนุกกับข้อมูลวิทยาศาสตร์ที่คิดและออกแบบให้ผสานไปกับบรรยากาศแห่งการเรียนรู้

ข้างในมีอะไรให้ดูเยอะมาก!

แบ่งเป็นโซนหลัก ๆ เช่น Home (โลกของเรา), Cosmos (จักรวาล), และ Odyssey (การเดินทางสำรวจอวกาศ) แต่ละโซนจัดเต็มทั้งโมเดลจำลอง จอภาพขนาดใหญ่ เทคโนโลยี Interactive ทำให้เรื่องดาราศาสตร์ที่ดูยากกลายเป็นเรื่องสนุกและเข้าใจง่าย เด็กดูได้ ผู้ใหญ่ดูดี มีมุมให้เรียนรู้และตื่นตาตื่นใจเพียบ อย่าลืมแวะไปดู Foucault Pendulum ลูกตุ้มที่แสดงการหมุนของโลก และโซนกล้องโทรทรรศน์นะคะ

เราชอบการออกแบบอาคารแห่งนี้มากเป็นพิเศษ เพราะออกแบบมาให้ส่งเสริมและสอดคล้องกับเรื่องราวที่พิพิธภัณฑ์ต้องการนำเสนอ ใช้เส้นโค้งเพื่อสื่อถึงวงโคจรของดวงดาวและการสำรวจที่ไม่สิ้นสุด เข้ามาแล้วเหมือนหลุดเข้าไปในยานอวกาศหรือฉากหนัง Sci-fi ล้ำ ๆ เลย

ด้วยนโยบายผลักดันเทคโนโลยีด้านอวกาศของประเทศจีน ทำให้ Shanghai Astronomy Museum สื่อสารกับผู้เข้าชมได้อย่างมีประสิทธิภาพ จุดประกายความสนใจในวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี จุดประกายความอยากรู้อยากเห็น และสร้างแรงบันดาลใจแก่นักวิทยาศาสตร์และวิศวกรสำรวจและค้นคว้าสิ่งใหม่ ๆ อย่างไม่สิ้นสุด สอดคล้องกับ Key Message ของพิพิธภัณฑ์ที่ว่า ‘The Universe is infinite, and the exploration is endless’ (จักรวาลนั้นกว้างใหญ่ไพศาล การสำรวจจึงไม่มีที่สิ้นสุด)

พิพิธภัณฑ์เซี่ยงไฮ้ สาขาตะวันออก (ผู่ตง)
มรดกทางศิลปะและอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรม

เวลาที่มีโอกาสได้เดินทางไปต่างแดน แล้วอยากมีประสบการณ์ใหม่ ๆ อยากรู้จักเมืองนั้น ๆ ให้ลึกซึ้ง อยากเข้าใจว่าเค้าคิดอะไร หมุดหมายที่เรามักปักธงไว้คือไปพิพิธภัณฑ์ วันสุดท้ายของเราในเซี่ยงไฮ้จึงไม่พลาดที่จะมาเยือนพิพิธภัณฑ์เซี่ยงไฮ้ สาขาตะวันออก (Shanghai Museum East, a branch of the Shanghai Museum) เพราะเพิ่งเปิดใหม่ล่าสุด ใช้เวลาก่อสร้าง 7 ปี และที่นี่ถือมิติใหม่ของพิพิธภัณฑ์

ที่นี่ไม่ใช่สถานที่ที่โชว์วัตถุโบราณล้ำค่าเท่านั้น แต่คือเวทีแนะนำตัวเองอย่างพิถีพิถันลึกซึ้ง ทันสมัย น่าทึ่ง ผ่านประวัติศาสตร์ทางวัฒนธรรมอันยาวนานของจีน พิพิธภัณฑ์ยังทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมระหว่างอดีต ปัจจุบัน และอนาคต แถมยังมีพื้นที่ให้เด็ก ๆ เล่นสนุก มีกิจกรรมสำหรับวัยรุ่น ผู้ใหญ่ และออกแบบมาให้เป็นมิตรกับผู้สูงวัย

พิพิธภัณฑ์เซี่ยงไฮ้ สาขาตะวันออก (ผู่ตง) มีสถาปัตยกรรมทันสมัย ภายนอก-ภายในอาคารออกแบบไว้อย่างเรียบโก้ กว้างขวาง มีพื้นที่ให้ดื่มด่ำกับนิทรรศการอย่างเต็มที่ และถ่ายรูปสวยทุกมุม พร้อมด้วยคอลเลกชันสมบัติชาติแน่น ๆ ด้วยพื้นที่ที่กว้างขวาง จึงขนสมบัติจีนโบราณออกมาจัดแสดงแบบจัดเต็มกว่าเดิม ทั้งสำริด เซรามิก ภาพวาด ฯลฯ

เราได้เห็นของล้ำค่าแบบใกล้ ๆ โดยพิพิธภัณฑ์นำเสนอโบราณวัตถุผสมผสานกับเทคนิคการเล่าเรื่องที่ทำให้โบราณวัตถุมีชีวิตชีวาขึ้นเยอะ ดูเพลิน เข้าใจง่าย ได้ประสบการณ์แบบเชิงตอบโต้กับโบราณวัตถุ และจัดแสดงไว้ราวกับเป็นผลงานศิลปะที่จับต้องได้ผ่านเทคโนโลยีการนำเสนอสุดว้าว

นอกจากจัดแสดงคอลเลกชันที่งดงามแล้ว พิพิธภัณฑ์ยังพิถีพิถันในการเล่าเรื่องราวเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ทางวัฒนธรรมอันยาวนานของจีน เน้นย้ำถึงความเฉลียวฉลาด ฝีมือ และความรู้สึกของศิลปินชาวจีน ความงามของศิลปะจีนแบบดั้งเดิมที่เป็นเอกลักษณ์ประจำชาติและความภาคภูมิใจทางวัฒนธรรม และพิพิธภัณฑ์เซี่ยงไฮ้ สาขาตะวันออก (ผู่ตง) ยังทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมระหว่างอดีตกับปัจจุบัน โดยแสดงให้เห็นว่าเทคนิคทางศิลปะและธีมแบบดั้งเดิมยังคงสร้างแรงบันดาลใจให้กับศิลปินร่วมสมัยได้

ที่นี่มีโซน ‘The Curio-city’ ซึ่งสร้างแรงบันดาลใจให้เด็กและเยาวชนได้ดี บนพื้นที่ 1,900 ตารางเมตร เชื้อเชิญให้อนาคตของชาติได้แบ่งปันเรื่องราวและมุมมองของตนเอง ผสมผสานเวิร์กช็อป การสาธิต และพื้นที่สร้างสรรค์ที่ตอบสนองตอบโจทย์การเรียนรู้ที่หลากหลาย มากกว่าการมองศิลปะหรือวัตถุโบราณผ่านตู้กระจก

ทั้ง 3 พิพิธภัณฑ์ในเซี่ยงไฮ้ที่เราไปเยือนเนืองแน่นไปด้วยผู้คนทั้งเด็ก ผู้ใหญ่ ผู้สูงอายุ และนักท่องเที่ยวที่หลั่งไหลเข้ามาตลอดวัน จากมุมมองของคนทำงานในพิพิธภัณฑ์ เห็นได้ชัดว่าจีนใช้พื้นที่พิพิธภัณฑ์สะท้อนอัตลักษณ์ของเมือง ดีเอ็นเอของชาติ และทำให้พิพิธภัณฑ์กลายเป็นหมุดหมายที่ต้องมาของผู้คนในประเทศและนักท่องเที่ยวจากทุกมุมโลก

คล้ายกับว่าพวกเขากำลังกระซิบบอกเราว่า ฉันลงทุนกับพิพิธภัณฑ์มหาศาล เพราะนี่คือวิธีที่ยั่งยืนและคุ้มค่าในการพัฒนาคนของประเทศฉัน ประเทศที่จะเป็นมหาอำนาจในอนาคต

ภาพ : สุชาดา คำหา และชาวคณะ Innovative Museum Management: Experiencing Shanghai China by NSM Thailand